Diyabet Yönetimi: Kan Şekerini, Tansiyonu ve Kolesterolü Kontrol Altına Alma Rehberi

Diyabet yönetimi, yalnızca kan şekerini ölçmekten ibaret değildir; kalp, göz, böbrek ve sinir sistemi gibi hayati organ ve dokuları da korumayı hedefleyen bütüncül bir yaklaşımdır.

Diyabet, vücudunuzun neredeyse her bölümünü etkileyebilir ve kalp krizi, inme, böbrek hastalığı, görme kaybı ve ayak sorunları gibi komplikasyonlarla ilişkilidir. Ayrıca diyabetin bazı kanser türleriyle bağlantılı olabileceğine dair bulgular rapor edilmiştir.

İyi haber şu: Sağlıklı bir yaşam tarzı sürdürmek, ilaçları düzenli kullanmak ve kan glukozu (kan şekeri) düzeylerini yakından takip etmek; diyabete bağlı sağlık sorunlarını önlemeye veya geciktirmeye yardımcı olabilir.

Bu rehber, size uygun bir diyabet bakım planını sağlık ekibinizle birlikte oluştururken kullanabileceğiniz pratik başlıkları bir araya getirir.

🧭 Diyabet yönetiminde “ABC” yaklaşımı

Diyabetin “ABC” yaklaşımı, kan şekeri (A1C), kan basıncı ve kolesterol düzeylerini birlikte yönetmeye odaklanır. Sigara içiyorsanız bırakmak da bu yaklaşımın kritik parçasıdır.

ABC hedeflerinizi iyi yönetmek, diyabete bağlı kalp krizi, inme, böbrek hastalığı, körlük ve ayak ya da bacak ampütasyonları gibi sağlık sorunları yaşama olasılığınızı azaltabilir.

A: A1C (HbA1c) kan şekeri testi

A1C testi, son 3 ay içindeki ortalama kan glukozu düzeyinizi gösterir. Bu test genellikle hekim muayenehanesinde veya laboratuvarda yapılır.

Diyabetli birçok kişi için hedef A1C düzeyinin %7’nin altında olmasıdır.¹

Ancak başka sağlık sorunlarınız varsa A1C hedefiniz farklı olabilir.²

Sağlık ekibinize A1C testini ne sıklıkla yaptırmanız gerektiğini ve kişisel hedefinizin ne olması gerektiğini mutlaka sorun.

B: Kan basıncı (tansiyon)

Yüksek tansiyon; kalp, böbrekler, beyin ve gözler üzerinde hasara yol açabilir. Diyabeti olan bazı kişilerde kan basıncı hedefi 130/80 mm Hg’nin altında olabilir.²,³

Kalp hastalığınız varsa veya diyabete bağlı sağlık sorunları açısından yüksek riskteyseniz hedefiniz daha düşük de belirlenebilir. En doğru hedef, sizin klinik durumunuza göre sağlık ekibinizle birlikte belirlenmelidir.

C: Kolesterol

Kolesterol, karaciğerinizin ürettiği ve “lipid” olarak da adlandırılan bir yağ türüdür. Kanda kolesterol düzeyleri sağlıksız seviyelerdeyse damar duvarlarında birikerek damarları daraltabilir veya tıkayabilir; bu durum kalp krizi ya da inme riskini artırabilir.

Sağlık ekibinize lipid paneli (kolesterol testi) yaptırma sıklığınızı ve hedef kolesterol düzeylerinizi sorun. Bazı kişilerde, kalp sağlığını korumak için kolesterolü düşürmeye yardımcı olan statin grubu ilaçlar veya başka ilaçlar gerekebilir.

S: Sigarayı bırak

Sigara içmemek, özellikle diyabetiniz varsa sağlığınız için çok önemlidir. Hem sigara hem de diyabet, damarların daralmasına katkıda bulunabilir.

Elektronik sigaralar (e-sigara) da güvenli bir seçenek değildir. Sigara içiyor, vape kullanıyor veya diğer tütün ürünlerini tüketiyorsanız bırakın. Bunu tek başınıza yapmak zorunda değilsiniz; destek almaktan çekinmeyin.

🥗 Sağlıklı yaşam tarzı diyabet yönetimine nasıl yardımcı olur?

Diyabetle sağlıklı kalmak bazen zorlayıcı olabilir. Bununla birlikte sağlıklı yaşam tarzı alışkanlıkları; kan şekeri, kan basıncı ve kolesterol düzeylerini sağlık ekibinizin önerdiği aralıklarda tutmaya yardımcı olabilir.

Sağlıklı bir beslenme planı oluşturun

Diyabetiniz olması, sevdiğiniz yiyeceklerden tamamen vazgeçmeniz gerektiği anlamına gelmez. Çoğu zaman daha küçük porsiyonlar seçmek veya bu yiyecekleri daha seyrek tüketmek yeterli olabilir.

Sağlık ekibinizle birlikte, size uygun bir beslenme planı oluşturun. Bu süreçte bir diyetisyen ve/veya diyabet eğitimcisi ile çalışmak hedeflerinize ulaşmayı kolaylaştırabilir.

Sağlıklı gıdaya erişimde zorlanıyorsanız bunu sağlık ekibinizle konuşun. Hekiminiz, diyetisyeniniz, diyabet eğitimciniz veya bir sosyal hizmet uzmanı; yaşadığınız bölgede yararlanabileceğiniz kaynaklara yönlendirebilir. İçeriğin dayandığı kaynakta, sağlıklı gıdaya erişim zorlukları ve gıda yardımı programlarıyla ilgili bilgilendirici kaynak listelerinin bulunabileceği belirtilir.

Fiziksel aktivite yapın

Fiziksel aktivite; kan şekeri, tansiyon ve kolesterol düzeylerini düşürmeye yardımcı olabilir. Ayrıca daha iyi uyku ve daha iyi ruh haliyle ilişkilidir.

Haftada en az 150 dakika orta şiddette fiziksel aktivite (örneğin tempolu yürüyüş) hedefleyin. Mümkünse haftada iki gün kas güçlendirici aktiviteler (örneğin duvar şınavı veya oturarak kol kaldırma) ekleyin.⁴

Sağlıklı kiloya ulaşın ve kilonuzu koruyun

Fazla kilonuz veya obeziteniz varsa kilo yönetimi için sağlık ekibinizden destek isteyin. Kilo vermek için daha az kalori almak ve/veya daha fazla fiziksel aktivite gerekebilir.

Bazı durumlarda sağlık ekibiniz kilo yönetimine yardımcı olabilecek ilaçlar veya cerrahi seçenekler önerebilir. Bu kararlar; tıbbi geçmişinize, risklerinize ve hedeflerinize göre kişiselleştirilir.

Yeterli uyku alın

Yeterli uyku; ruh halinizi, enerji düzeyinizi ve kan şekeri düzeylerinizi olumlu etkileyebilir. Yetişkinlerin çoğu gece 7–8 saat uyumayı hedeflemelidir.⁵

Çocuklar ve ergenler genellikle daha fazla uykuya ihtiyaç duyar.

Ruh sağlığınıza iyi bakın

Diyabeti olan kişilerde stresli, üzgün veya öfkeli hissetmek sık görülebilir. Diyabet gibi uzun süreli (kronik) hastalığı olan birçok kişi; anksiyete gibi ruh sağlığı sorunları geliştirebilir.

Stresi azaltmanın sağlıklı yollarını öğrenin ve gerektiğinde sağlık ekibinizden veya bir ruh sağlığı uzmanından yardım isteyin.

💊 Diyabette ilaçlar: Hangi türler, nasıl kullanılır?

Diyabet ilaçlarını kullanmak, diyabet yönetiminin çoğu zaman önemli bir parçasıdır. Kullanacağınız ilaçlar; diyabet tipinize, ilaçların kan şekerinizi ne kadar iyi kontrol ettiğine ve eşlik eden diğer sağlık sorunlarınıza göre değişir.

Ayrıca tansiyon veya kolesterol yönetimi için de ilaçlara ihtiyaç duyabilirsiniz. İlaç maliyetleri, sigorta kapsamı, diyabet bakımını kimin yürüttüğü ve yaşam tarzınız da hangi ilaçları kullanacağınızı etkileyebilir.

İlaçlarınızı, kendinizi iyi hissetseniz veya hedef kan şekeri, tansiyon ya da kolesterol düzeylerine ulaşmış olsanız bile reçete edildiği şekilde kullanın.

İlaçlarınızı idareli kullanmak için doz azaltmak, öğün atlamak veya ilacı atlamak; kan şekerinin bozulmasına ve komplikasyon riskinin artmasına yol açabilir. İlaçlara erişimde zorlanıyorsanız veya yan etki yaşıyorsanız sağlık ekibinizle görüşün.

🩸 Evde kan şekeri takibi: Neden önemli ve nasıl yapılır?

İnsülin veya başka diyabet ilaçları kullanıyorsanız, evde kan şekeri ölçümü yüksek ya da düşük kan şekeri ataklarını önlemeye yardımcı olabilir. İnsülin kullanmasanız bile evde ölçüm yapmak, diyabet yönetiminizi güçlendirebilir.

Evde ölçüm sonuçları; beslenme planınızda, fiziksel aktivite düzeyinizde veya ilaçlarınızda değişiklik yapmanız gerektiğini gösterebilir. Ayrıca belirli yiyeceklerin kan şekerinizi nasıl etkilediğini anlamanıza yardımcı olur.

Sağlık kuruluşunda yapılan A1C gibi testler değerli olsa da, ev ölçümleri gün içindeki dalgalanmalar hakkında aynı ayrıntıyı vermez.

Tip 1 diyabette idrarda keton takibi

Tip 1 diyabet varsa sağlık ekibiniz, evde idrarda keton bakmanızı isteyebilir. İdrarda yüksek keton, diyabetinizi daha dikkatli yönetmeniz gerektiğini gösterebilir.

Birincil sağlık profesyonelinizle (örneğin hekim, hekim yardımcısı veya diyabet bakımında yetkin hemşirelik uygulayıcısı) birlikte diyabet bakım planınızı güncelleyin.

Yüksek keton düzeyleri tedavi edilmezse “diyabetik ketoasidoz” adı verilen tehlikeli bir durum gelişebilir.

Diyabet yönetimine yardımcı cihazlar

Kan şekerinizi evde bir kan şekeri ölçüm cihazı (glukometre) ile kontrol edebilirsiniz. Glukometre genellikle parmak ucundan alınan bir damla kan ile ölçüm yapar ve o anki glukoz düzeyini gösterir.

İnsülin kullanan kişiler, sürekli glukoz izleme sistemi (CGM) kullanmaktan fayda görebilir. CGM, cilt altındaki dokuda yer alan bir sensörle gün boyunca ve gece boyunca glukoz değişimlerini gösterir.

Birçok CGM sisteminde glukoz çok düştüğünde ya da yükseldiğinde uyarı ve alarm bulunur.

Güvenlik için bazı durumlarda CGM ölçümlerinizi standart glukometre sonuçlarıyla karşılaştırmanız gerekebilir. Örneğin CGM doğruluğundan şüphe ediyorsanız, insülin dozunuzu değiştiriyorsanız veya CGM uyarı veriyorsa bu karşılaştırma istenebilir.

Bazı kişiler CGM’yi, “yapay pankreas” sisteminin bir parçası olarak kullanır. Yapay pankreas; sağlıklı bir pankreasın vücutta kan şekerini kontrol etme biçimini taklit eden bir sistemdir. Bu sistem genellikle CGM, insülin pompası ve iki cihaz arasında bilgi paylaşan bir yazılımdan oluşur.

Kan şekerinizi hangi yöntemle ve ne sıklıkla kontrol etmeniz gerektiğini sağlık ekibinizle belirleyin. Ölçümlerinizi tarih-saat, sonuç, o gün yedikleriniz ve yaptığınız aktivitelerle birlikte kaydedin. Bunu bir çizelgeyle veya telefon uygulamasıyla takip edebilir, sağlık ekibinize gittiğinizde yanınızda götürebilirsiniz.

🎯 Kan şekeri hedefleri: Önerilen aralıklar ve “hedef aralıkta geçirilen süre”

Sizin için sağlıklı kan şekeri aralığını sağlık ekibinizle konuşun. Ölçümleriniz sık sık hedef aralığın üstüne çıkıyor veya altına düşüyorsa bunu mutlaka paylaşın.

Diyabetli birçok kişi kan şekerini şu düzeylerde tutmayı hedefler:¹

• Yemekten önce: 80–130 mg/dL
• Yemek başladıktan yaklaşık 2 saat sonra: 180 mg/dL’nin altında

Hedefleriniz; 65 yaş üstü olmanız ve uzun süredir diyabetinizin bulunması, kalp hastalığı gibi eşlik eden sorunların varlığı veya kan şekerinizin sık sık çok düşmesi gibi durumlarda farklı olabilir.

CGM kullanıyorsanız sağlık ekibiniz sizden “hedef aralıkta geçirilen süre”yi takip etmenizi isteyebilir. Hedef aralıkta geçirilen süre, glukoz düzeyinizin hedef aralıkta kaldığı zamanın yüzdesidir.

Diyabetli birçok kişi için hedef aralık 70–180 mg/dL’dir. Sağlık ekibiniz, bu aralıkta en az zamanın %70’ini geçirmenize yardımcı olacak şekilde bakım planınızı ayarlayabilir.

Düşük kan şekeri (Hipoglisemi)

Kan şekeriniz çok düştüğünde buna hipoglisemi denir. Diyabetli çoğu kişi için kan şekeri 70 mg/dL’nin altına indiğinde “çok düşük” kabul edilir.¹,²

Sık hipoglisemi yaşıyorsanız birincil bakım profesyoneliniz veya sağlık ekibinizle görüşün.

Düşük kan şekerinde görülebilecek belirtilere örnekler:

• Titreme veya huzursuzluk (içi titrer gibi hissetme)
• Baş ağrısı
• Soğuk terleme

Sık hipoglisemi, beslenme planınızın, fiziksel aktivite planınızın veya ilaçlarınızın yeniden düzenlenmesini gerektirebilir.

Çok düşük kan şekeri zihin karışıklığına veya bayılmaya yol açabilir ve acil tedavi gerektiren ciddi bir tıbbi duruma dönüşebilir.

Glukagon, kan şekerini yükselten bir hormondur ve ağır hipoglisemiyi tedavi etmenin en iyi yoludur. Glukagon reçetesine ihtiyacınız olup olmadığını sağlık ekibinize sorun.

Glukagon reçeteniz varsa, kendiniz uygulayamayacağınız durumlar için aile üyelerinize, arkadaşlarınıza ve iş arkadaşlarınıza glukagonun ne zaman ve nasıl uygulanacağını öğretin.

Yüksek kan şekeri (Hiperglisemi)

Kan şekeriniz çok yükseldiğinde buna hiperglisemi denir. Diyabetli çoğu kişi için kan şekeri 180 mg/dL’nin üzerine çıktığında “çok yüksek” kabul edilir.

Sık hiperglisemi yaşıyorsanız sağlık ekibinizle görüşün.

Yüksek kan şekerinde görülebilecek belirtilere örnekler:

• Yorgun hissetme
• Susuzluk hissi
• Bulanık görme
• Çok sık idrara çıkma

Sık hiperglisemi; beslenme planınız, fiziksel aktivite planınız veya ilaçlarınızda değişiklik gerektirebilir.

Çok yüksek kan şekeri zihin karışıklığına veya bayılmaya yol açabilir ve acil müdahale gerektiren ciddi bir tıbbi durum hâline gelebilir.

🧪 İdrarda keton kontrolü ve diyabetik ketoasidoz

Sağlık ekibiniz, diyabetik ketoasidoz belirtileriniz varsa idrarda keton bakmanızı isteyebilir. Diyabetik ketoasidoz acil tedavi gerektiren bir tıbbi durumdur.

Diyabetik ketoasidoz belirtilerine örnekler:

• Çok yorgun hissetme
• Nefes almakta zorlanma
• Meyvemsi kokan nefes
• Bayılma

Ketoasidoz en sık tip 1 diyabetli kişilerde görülür. Bununla birlikte, bazı tip 2 diyabetliler de yeterli insülin üretemedikleri durumlarda ketoasidoz geliştirebilir.

📒 İlerlemeni takip etmek: ABC’ler ve kontrol verileri

ABC’lerinizi ve kontrol muayenelerinizde elde edilen diğer önemli sağlık verilerinizi takip etmek faydalı olabilir.

Düzenli takip; hedeflerinize ne kadar yaklaştığınızı görmenize, sağlık ekibinizle daha verimli görüşmeler yapmanıza ve gerektiğinde bakım planınızı güncellemenize yardımcı olur.

Kontrole giderken kan şekeri çizelgenizi/uygulama kayıtlarınızı yanınızda götürün; ölçüm tarih-saatleri, yemek düzeniniz, aktivite ve ilaç kullanımınızla birlikte değerlendirmek sağlık ekibinizin doğru ayarlamalar yapmasını kolaylaştırır.

🧳 Özel durumlarda diyabet yönetimi: Hastalık, oruç, okul, seyahat, afet

Diyabetiniz varsa hayatınızda ne olursa olsun sağlığınıza özen göstermeniz önemlidir. Özel durumlarda beslenme planınızı, aktivite düzeyinizi veya ilaçlarınızı ayarlamanız gerekebilir.

Şu durumlar için önceden plan yapın ve sağlık ekibinize danışın:

• Hastayken (ateş, enfeksiyon, ishal-kusma gibi durumlar)
• Oruç veya uzun süreli açlık planlarken
• Okulda (çocuklar/ergenler için okul yönetimi ve güvenlik planı)
• Seyahat planlarken (ilaç, ölçüm cihazı, yedek malzeme, beslenme düzeni)
• Acil durumlar ve doğal afetler (ilaçların saklanması, erişim planı, acil iletişim)

Bu dönemlerde hedefleriniz geçici olarak değişebilir. Sağlık ekibiniz, kan şekeri izlemi sıklığı ve ilaç dozları dâhil olmak üzere bakım planınızda geçici düzenlemeler önerebilir.

👩‍⚕️ Sağlık ekibi: Kimler olmalı, randevuya nasıl hazırlanmalı?

Sağlık ekibinizin en önemli üyesi sizsiniz. Bununla birlikte bir ekip yaklaşımı, öz bakımınızı güçlendirmenize ve hedeflerinize daha sürdürülebilir şekilde ulaşmanıza yardımcı olabilir.

Diyabetli birçok kişi, diyabet bakımında deneyimli bir birincil bakım profesyonelinden destek alır. Bu kişi; iç hastalıkları uzmanı, aile hekimi, çocuk hekimi, hekim yardımcısı veya diyabet bakımında yetkin hemşirelik uygulayıcısı olabilir.

Ekibinize şu profesyonelleri eklemeyi sağlık ekibinizle değerlendirin:

• Diyabet eğitimcisi, hemşire veya diyetisyen: Hastalığınız hakkında bilgi verir ve öz bakımınızı güçlendirecek uygulamaları planlar.
• Diş hekimi: Diş eti hastalıkları ve diğer diş sorunları için düzenli kontrol sağlar.
• Göz doktoru: Diyabetik göz hastalığı açısından tarama ve takip yapar.
• Eczacı: İlaçlarınız, dozlarınız, olası etkileşimler ve doğru kullanım hakkında destek verir.
• Gerekirse diğer uzmanlar: Kalp hastalığı, böbrek hastalığı, erektil disfonksiyon veya ayak sorunları gibi komplikasyonlar gelişirse ilgili branşlar devreye girer.
• Sosyal hizmet uzmanı: Diyabet bakımı için finansal destek olanakları ve toplumsal kaynaklar konusunda yönlendirebilir.

Randevudan önce soru listenizi yazın. Böylece görüşmede sormak istediklerinizi unutmazsınız. Randevuda diyabet öz bakım planınızı konuşun, kan şekeri kayıtlarınızı birlikte değerlendirin ve aklınızdaki soruları netleştirin.

🔬 Diyabet yönetimi için klinik araştırmalar

Klinik araştırmalar ve diğer klinik çalışma türleri, tıbbi araştırmaların bir parçasıdır ve sizin gibi gönüllü katılımcıları içerir. Bir klinik çalışmaya gönüllü olduğunuzda, araştırmacılar hastalıklar hakkında daha fazla bilgi edinir ve gelecekte sağlık hizmetlerini geliştirmeye katkı sağlar.

Diyabet yönetiminde araştırmacıların çalıştığı başlıklara örnekler :

• Tip 2 diyabette mevcut ilaçlarla hedef kan şekeri düzeylerine ulaşılamıyorsa bakım planına eklenecek en uygun ilaç seçenekleri
• Ergenlerin, diyabetli aile bireylerine destek olmayı veya bakım vermeyi nasıl öğrenebileceği
• Obezitenin kilo verdiren ilaçlarla veya kilo verme cerrahisiyle (metabolik ve bariatrik cerrahi) tedavi edilmesinin tip 2 diyabet yönetimine etkisi
• Kan şekerini ölçmeye ve insülin uygulamaya yardımcı olabilecek farklı cihaz türleri

Klinik araştırmaların sizin için uygun olup olmadığını öğrenmek için hekimle görüşmek önemlidir. Ayrıca katılımın olası fayda ve riskleri, izlem sıklığı ve veri güvenliği gibi konuları da netleştirin.

Katılımcı arayan diyabet yönetimi çalışmalarını ClinicalTrials.gov üzerinden filtreleyerek görüntüleyebilirsiniz. Listeleri endüstri, üniversiteler veya bireyler tarafından yürütülen çalışmalarla genişletebilirsiniz; ancak bu tür çalışmaların güvenliği ve uygunluğu konusunda her zaman birincil sağlık profesyonelinizle görüşmeniz gerekir.

❓ SSS: Diyabet yönetimi hakkında en sık sorulan 5 soru

Referanslar

[1] ElSayed NA, Aleppo G, Aroda VR, et al. 6. Glycemic targets: standards of care in diabetes—2023. Diabetes Care. 2023;46(suppl 1):S97–S110. doi:10.2337/dc23-S006

[2] Blonde L, Umpierrez GE, Reddy SS, et al. American Association of Clinical Endocrinology clinical practice guideline: developing a diabetes mellitus comprehensive care plan—2022 update. Endocrine Practice. 2022;28(10):923–1049. doi:10.1016/j.eprac.2022.08.002

[3] ElSayed NA, Aleppo G, Aroda VR, et al. 10. Cardiovascular disease and risk management: standards of care in diabetes—2023. Diabetes Care. 2023;46(suppl 1):S158–S190. doi:10.2337/dc23-S010

[4] Office of Disease Prevention and Health Promotion, US Department of Health and Human Services. Physical Activity Guidelines for Americans. 2nd ed. US Department of Health and Human Services; 2018. Accessed March 30, 2023. https://health.gov/paguidelines/second-edition/

[5] Watson NF, Badr MS, Belenky G, et al. Recommended amount of sleep for a healthy adult: a joint consensus statement of the American Academy of Sleep Medicine and Sleep Research Society. Sleep. 2015;38(6):843–844. doi:10.5665/sleep.4716

Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi: Bu blogda yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayınlandığı tarihteki mevcut bilimsel verilere dayanarak hazırlanmıştır. Söz konusu bilgiler, profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili herhangi bir soru, endişe veya ihtiyaç durumunda, lütfen bir doktora ya da yetkin bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Bu blogda sunulan bilgilerin kullanımı tamamen okuyucunun sorumluluğundadır. Blog sahibi, yazarlar veya bağlı kuruluşlar, bu içeriklerin doğruluğu, güncelliği veya eksiksizliği konusunda herhangi bir garanti vermez ve bu bilgilerin kullanımından kaynaklanabilecek doğrudan veya dolaylı herhangi bir zarar veya kayıptan sorumlu tutulamaz. Sağlık durumunuza ilişkin kararlar almadan önce, mutlaka bir sağlık uzmanına danışmanız gerektiğini unutmayınız. Bu blog, tıbbi bir hizmet sunmamakta olup yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır.