İnsülin Direnci ve Prediyabet: Nedir, Neden Olur, Nasıl Önlenir?

İnsülin direnci, vücudun insüline gerektiği gibi yanıt vermediği bir durumdur. İnsülin, pankreasınızın ürettiği bir hormondur. İnsülin direnci; kan glukozu (kan şekeri) düzeylerinin yükselmesine ve kilo artışına yol açabilir. Prediyabet ise kan glukozu düzeylerinin normalden yüksek, ancak tip 2 diyabet tanısı koymak için yeterince yüksek olmadığı durumu ifade eder.

Kan glukozu düzeyleriniz yükselmeye devam ederse tip 2 diyabet gelişebilir. Tip 2 diyabet; kalp, gözler, böbrekler ve sinirler dâhil olmak üzere vücudun neredeyse her bölümünü etkileyebilir.

İyi haber şu: Pek çok kişi prediyabeti ve tip 2 diyabeti önlemek veya geciktirmek için adımlar atabilir. Prediyabetiniz veya tip 2 diyabetiniz varsa, sağlık ekibinizle birlikte prediyabeti ya da tip 2 diyabeti yönetmek; diğer sağlık sorunlarını önlemenize yardımcı olabilir.

İnsülin direnci ve prediyabet nedir?

İnsülin direnci, vücudun insüline gerektiği gibi yanıt vermemesi durumudur. İnsülin, pankreasın ürettiği bir hormondur. İnsülin direnci; kan glukozu düzeylerinin artmasına ve kilo alımına neden olabilir. Prediyabet ise kan glukozu düzeylerinin normalden yüksek, fakat tip 2 diyabet tanısı için yeterince yüksek olmadığı durumdur.

Kan glukozu düzeyleri yükselmeye devam ederse tip 2 diyabet gelişebilir. Tip 2 diyabet; kalp, gözler, böbrekler ve sinirler dâhil olmak üzere vücudun neredeyse her bölümünü etkileyebilir.

Pek çok kişi prediyabeti ve tip 2 diyabeti önlemek veya geciktirmek için adımlar atabilir. Prediyabetiniz veya tip 2 diyabetiniz varsa, sağlık ekibinizle birlikte yönetim planı oluşturmak; diğer sağlık sorunlarını önlemenize yardımcı olabilir.

Prediyabet ne kadar yaygındır?

2021 yılında ABD’de 18 yaş ve üzerindeki yaklaşık 97,6 milyon kişide prediyabet vardı.¹

ABD’de farklı yaş gruplarında prediyabeti olan yetişkinlerin sayısı son 15 yılda değişmemiştir.¹

Prediyabeti olan kişiler tip 2 diyabet geliştirme açısından daha yüksek risk taşıyabilir. Ancak prediyabeti olan herkes tip 2 diyabet geliştirmez. Riski azaltmak için adımlar atabilirsiniz.

🧠 Kimlerde insülin direnci veya prediyabet gelişme olasılığı daha yüksektir?

Bazı faktörler insülin direnci veya prediyabet gelişme olasılığını artırabilir. Bunlar şunları içerir:²

• Fazla kilolu olmak, obeziteye sahip olmak veya bel çevresinin geniş olması.
• 35 yaş ve üzeri olmak. Çocuklar ve ergenler de insülin direnci ve prediyabet geliştirebilir; ancak risk yaşla birlikte artar.
• Ailede diyabet öyküsünün bulunması.
• Afrika kökenli Amerikalı, Amerikan Yerlisi, Asya kökenli Amerikalı, Hispanik/Latin veya Pasifik Adalı kökenlerden olmak.
• Fiziksel olarak aktif olmamak.
• Sigara içmek (tütün ürünleri ve e-sigara dâhil) veya pasif dumana maruz kalmak.
• Gebelik diyabeti (gestasyonel diyabet) öyküsünün olması veya 9 pound (yaklaşık 4,1 kg) ve üzeri doğum ağırlığına sahip bebek doğurmuş olmak.
• Polikistik over sendromu (PCOS), Cushing sendromu, akromegali, uyku apnesi gibi bazı hastalık/durumlara sahip olmak veya COVID-19 gibi viral hastalıklar geçirmek.
• Zaman içinde bazı ilaçları kullanmak: glukokortikoidler, bazı antipsikotikler ve HIV için kullanılan bazı ilaçlar gibi.

Bu risk faktörlerinden bazılarını değiştiremezsiniz (yaş, aile öyküsü veya ırk/etnik köken gibi). Ancak sağlıklı kiloya ulaşmak ve bu kiloyu korumak, fiziksel olarak aktif olmak ve sigarayı bırakmak gibi bazı risk faktörlerini değiştirebilirsiniz.

🩺 İnsülin direnci ve prediyabet hangi sağlık sorunlarına yol açabilir?

Prediyabeti olan bazı kişilerde kan damarlarında değişiklikler görülebilir. Kan damarlarındaki değişiklikler, tip 2 diyabetin neden olduğu bazı sağlık sorunlarına benzer sonuçlara yol açabilir.

İnsülin direnci ve prediyabeti olan kişilerde ayrıca şu sağlık sorunları gelişebilir:

• Yüksek tansiyon (hipertansiyon)
• Metabolik sendrom: Yüksek tansiyon ve geniş bel çevresi dâhil olmak üzere kalp hastalığı, diyabet ve inme riskini artıran bir grup durum
• Alkolsüz yağlı karaciğer hastalığı (NAFLD) veya metabolik disfonksiyonla ilişkili steatotik karaciğer hastalığı (MASLD)
• Obezite veya geniş bel çevresi
• Tip 2 diyabet
• Kolesterol ve trigliserit düzeylerinin sağlıksız seviyelerde olması

İnsülin direnci ve prediyabet belirtileri nelerdir?

İnsülin direnci ve prediyabeti olan kişilerde genellikle belirti görülmez. Prediyabeti olan bazı kişilerde diyabet belirtilerine benzer belirtiler olabilir.

İnsülin direnci ve prediyabete ne neden olur?

İnsülin direnci; kas, yağ ve karaciğer hücrelerinin insüline iyi yanıt vermemesi anlamına gelir. Hücreleriniz insüline iyi yanıt vermezse, zaman içinde pankreasınız fazla glukozun hücrelerinize girmesine yardımcı olacak kadar insülin üretemeyebilir. Fazla glukoz hücrelerinize giremediğinde, kandaki glukoz düzeyiniz yükselir.

Kan glukozu düzeyleriniz normalden yüksek, ancak diyabet tanısı koymak için yeterince yüksek değilse prediyabetiniz vardır.

Araştırmacılar insülin direnci ve prediyabetin nedenlerini tam olarak anlamamıştır. Bununla birlikte, tip 2 diyabet için risk faktörleri olan kişilerin bu durumları geliştirme olasılığı daha yüksektir.

Sağlık profesyonelleri insülin direnci ve prediyabeti nasıl teşhis eder?

Sağlık profesyonelleri genellikle insülin direnci için test yapmayabilir. İnsülin direncini ölçen testler çoğunlukla araştırma çalışmalarında kullanılır.

Prediyabet tanısı koymak için birinci basamak sağlık profesyoneliniz tıbbi öykünüzü sorabilir ve kan testleri önerebilir. Birinci basamak sağlık profesyoneli; doktor, hekim yardımcısı (physician assistant) veya hemşire uygulayıcı (nurse practitioner) olabilir.

Sağlık profesyoneliniz 35 yaş ve üzerindeyseniz veya fazla kilolu/obez olup prediyabet ve tip 2 diyabet için başka risk faktörleriniz varsa prediyabet testleri isteyebilir.

Sağlık profesyonelleri, fazla kilolu veya obezitesi olan çocuklarda genellikle 10 yaşında veya ergenliğe ulaştıklarında test yapmaya başlar.

Tip 2 diyabet için risk faktörleriniz varsa ancak testler prediyabet göstermiyorsa, en az 3 yılda bir tekrar test yapılabilir. Testler prediyabet gösteriyorsa, her yıl tip 2 diyabet için test yapılmalıdır.²

Prediyabeti olan kişilerin 5 ila 10 yıl içinde tip 2 diyabet geliştirme olasılığı yüksektir. Prediyabeti önlemek veya tersine çevirmek ve tip 2 diyabeti önlemek için adımlar atabilirsiniz.³

Kan testleri

Sağlık profesyonelleri prediyabeti, kan glukoz düzeyinizi ölçen kan testleriyle teşhis edebilir. Prediyabet tanısı için şu testler kullanılabilir:²

• A1C testi: A1C sonucu %5,7 ile %6,4 arasındaysa prediyabet kabul edilir.
• Açlık plazma glukozu (FPG) testi: FPG sonucu 100 ile 125 mg/dL (miligram/desilitre) arasındaysa prediyabet kabul edilir.

FPG testi, test anındaki kan glukoz düzeyinizi gösterir. A1C testi ise son 3 ayın ortalama kan glukoz düzeyini yansıtır. Bazı sağlık durumlarına sahip kişilerde A1C testi prediyabeti kaçırabilir.

Bazen sağlık profesyonelleri prediyabet tanısı için oral glukoz tolerans testi (OGTT) kullanır. Ancak OGTT uygulanması daha zor, daha uzun süren ve diğer testlere göre daha maliyetli bir testtir. OGTT sonucu 140 ile 199 mg/dL arasındaysa prediyabet kabul edilir.²

İnsülin direnci veya prediyabetiniz olduğunda kandaki yağ düzeyleri de yükselebilir. Bu nedenle sağlık profesyonelleri kolesterol ve trigliserit düzeyleri için test önerebilir.

🛡️ İnsülin direnci ve prediyabeti nasıl önleyebilir veya tersine çevirebilirim?

İnsülin direnci ve prediyabeti önlemek veya tersine çevirmek için sağlıklı bir yaşam tarzı benimsemeyi ve kilonuzu yönetmeyi hedefleyin. Sağlık profesyoneliniz; kan glukoz düzeylerinizi yönetmenize, kilo vermenize ve tip 2 diyabeti önlemenize yardımcı olmak için ilaç da reçete edebilir.

Sağlıklı yaşam

Sağlıklı yaşam, insülin direnci ve prediyabeti önlemeye veya tersine çevirmeye yardımcı olabilir. Ayrıca bu durumlarla ilişkili sağlık sorunlarını önlemeye veya geciktirmeye de destek olabilir. Sağlıklı bir yaşam tarzı şunları içerebilir:

• Sağlıklı yiyecek ve içecekleri tüketmek
• Fiziksel olarak aktif olmak
• Kilonuzu yönetmek
• Yeterli uyku almak

Bu değişiklikleri yapmak zor olabilir. Küçük adımlarla başlamak isteyebilirsiniz. Ailenizden, arkadaşlarınızdan ve sağlık profesyonellerinden destek almak da faydalı olabilir.

Plan yapmak ve ilerlemenizi takip etmek, yaşam tarzı değişikliklerini sürdürmenize yardımcı olabilir. Ayrıca ABD’de yürütülen National Diabetes Prevention Program kapsamında bir yaşam tarzı değişikliği programına katılma imkânı bulunabilir.

Kilonuzu yönetmek

İnsülin direnci veya prediyabetiniz varsa kilonuzu yönetmek birçok sağlık yararı sağlayabilir. Sağlık profesyonelinize veya sağlık ekibinize, sağlıklı kiloda olup olmadığınızı sorun.

NIH tarafından desteklenen Diabetes Prevention Program (DPP) araştırması; diyabet gelişme riski yüksek kişilerde başlangıç kilosunun %5 ila %7’sini vermenin hastalık gelişme olasılığını azaltmaya yardımcı olduğunu göstermiştir.^4,5

Fazla kilonuz veya obeziteniz varsa, sağlık ekibinizle birlikte sağlıklı kiloya ulaşmak ve bu kiloyu korumak için bir plan oluşturun. Aşağıdaki hesaplama bölümü, kilonuzun %5 ila %7’sinin ne kadar olduğunu bulmanıza yardımcı olur ve kilo kaybının diyabet riskinizi azaltıp azaltmayacağına dair fikir verir.

Diyabet Riski Yönetimi Hesaplaması

Vücut ağırlığınızın %5–%7’sini kaybetmek, diyabet riskinizi azaltabilir.

Hesaplama mantığı:

• 5% kilo kaybı = Mevcut kilo × 0,05
• 7% kilo kaybı = Mevcut kilo × 0,07

Çoğu zaman sağlık profesyonelleri, fazla kilonuzu güvenli biçimde vermenize ve verdiğiniz kiloyu korumanıza yardımcı olabilecek yaşam tarzı değişikliklerini önerir. Bazı durumlarda kilo verme ilaçları veya metabolik/bariatrik cerrahi olarak da adlandırılan kilo verme ameliyatı faydalı olabilir.

Çocuğunuzun kilosu hakkında endişeleriniz varsa ve çocuğunuzda insülin direnci veya prediyabet bulunuyorsa, çocuğunuz yeni bir kilo verme planına başlamadan önce mutlaka sağlık profesyoneliyle görüşün.

İnsülin direnci ve prediyabet için ilaçlar

Sağlıklı yaşam ve kilo yönetimine ek olarak, sağlık profesyonelleri kan glukoz düzeylerinizi yönetmeye ve tip 2 diyabeti önlemeye yardımcı olmak için metformin gibi ilaçlar reçete edebilir.

DPP çalışması, metforminin tip 2 diyabeti geciktirebileceğini de göstermiştir. Metformin; gestasyonel diyabet öyküsü olan kadınlarda, daha genç yetişkinlerde ve obezitesi olan kişilerde en iyi sonucu vermiştir. Metforminin sizin için uygun olup olmadığını sağlık profesyonelinize sorun.

İnsülin direnci ve prediyabet ile ilişkili sağlık sorunlarınız varsa, sağlık profesyoneliniz başka ilaçlar da reçete edebilir. Örneğin tansiyonu veya trigliserit düzeylerini düşürmeye yönelik ilaçlar.

❓ SSS: İnsülin direnci ve prediyabet hakkında en sık sorulan 5 soru

References

• [1] Centers for Disease Control and Prevention. National Diabetes Statistics Report. Centers for Disease Control and Prevention. Updated November 29, 2023. Accessed February 12, 2024.
  www.cdc.gov/diabetes/php/data-research/index.html
• [2] American Diabetes Association Professional Practice Committee. 2. Diagnosis and classification of diabetes: standards of care in diabetes—2024. Diabetes Care. 2024;47(suppl 1):S20–S42. doi:10.2337/dc24-S002
• [3] Echouffo-Tcheugui JB, Selvin E. Prediabetes and what it means: the epidemiological evidence. Annual Review of Public Health. 2021;42:59–77. doi:10.1146/annurev-publhealth-090419-102644
• [4] Diabetes Prevention Program Research Group. Long-term effects of lifestyle intervention or metformin on diabetes development and microvascular complications over 15-year follow-up: the Diabetes Prevention Program Outcomes Study. The Lancet: Diabetes & Endocrinology. 2015;3(11):866–875.
• [5] American Diabetes Association Professional Practice Committee. 5. Facilitating positive health behaviors and well-being to improve health outcomes: standards of care in diabetes—2024. Diabetes Care. 2024;47(suppl 1):S77–S110. doi:10.2337/dc24-er04

Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi: Bu blogda yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayınlandığı tarihteki mevcut bilimsel verilere dayanarak hazırlanmıştır. Söz konusu bilgiler, profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili herhangi bir soru, endişe veya ihtiyaç durumunda, lütfen bir doktora ya da yetkin bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Bu blogda sunulan bilgilerin kullanımı tamamen okuyucunun sorumluluğundadır. Blog sahibi, yazarlar veya bağlı kuruluşlar, bu içeriklerin doğruluğu, güncelliği veya eksiksizliği konusunda herhangi bir garanti vermez ve bu bilgilerin kullanımından kaynaklanabilecek doğrudan veya dolaylı herhangi bir zarar veya kayıptan sorumlu tutulamaz. Sağlık durumunuza ilişkin kararlar almadan önce, mutlaka bir sağlık uzmanına danışmanız gerektiğini unutmayınız. Bu blog, tıbbi bir hizmet sunmamakta olup yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır.