Monojenik Diyabet (MODY ve Yenidoğan Diyabeti) Nedir?

Monojenik diyabet, tek bir gendeki (DNA’daki) tek bir değişiklik/ varyant nedeniyle ortaya çıkan, görece nadir görülen diyabet türlerinin genel adıdır. “Diyabet” denince çoğu kişinin aklına tip 1 veya tip 2 gelir; ama monojenik diyabet, bu iki gruptan farklı bir yerde durur. Çünkü hem neden (genetik mekanizma) hem de bazı kişilerde seyir ve tedavi yaklaşımı tip 1–tip 2’den belirgin şekilde ayrılabilir.

Eğer monojenik diyabetiniz varsa, kan şekeri (kandaki glukoz) değerleriniz yüksek olabilir. Diyabet; göz, böbrek, sinir ve kalp hasarı riskini artırabilir ve bazı kanser türleriyle de ilişkilendirilmiştir. Bu yüzden, hangi diyabet türüne sahip olduğunuzu netleştirmek ve kan şekerini iyi yönetmek, gelişebilecek sağlık sorunlarını önlemek veya geciktirmek açısından önemlidir.

Monojenik diyabetin iki ana formu vardır: MODY (Gençlerde erişkin başlangıçlı diyabet) ve NDM (Yenidoğan diyabeti / Neonatal diabetes mellitus).

Monojenik Diyabet Nedir?

Monojenik diyabet; tek bir gendeki değişikliğin (varyantın) yol açtığı, alışılmadık/atipik diyabet grubu içinde değerlendirilen, nadir diyabet türlerinden oluşur.

Araştırmacılar, monojenik diyabete neden olabilen 20’den fazla gende varyantlar saptamıştır.¹ Bu yüzden “monojenik diyabet” tek bir hastalık değil; ortak noktası tek gen değişikliği olan bir hastalıklar ailesi gibi düşünülebilir.

Monojenik diyabet, “atipik diyabet” başlığı altında anılır; çünkü atipik diyabeti olan kişilerdeki belirti ve bulgular, çoğu zaman tip 1 diyabet ya da tip 2 diyabet tablosundan farklı olabilir. Kimi kişilerde kan şekeri çok hafif yüksektir ve yıllar içinde çok değişmez; kimilerinde ise daha belirgin yükseklik olur ve tedavi gerekir.

Bu noktada kritik mesaj şudur: Monojenik diyabetiniz varsa, yanlışlıkla tip 1 veya tip 2 tanısı almış olmanız mümkündür. Bunun nedeni, belirtilerin bazı yönlerden benzer olabilmesidir.

🧑‍🎓 MODY Nedir?

MODY (Maturity-onset diabetes of the young), monojenik diyabetin en bilinen formudur. MODY tipleri genellikle ergenlik döneminde veya genç erişkinlikte ortaya çıkar.

MODY’nin önemli bir özelliği, her MODY tipinin aynı şekilde ilerlememesidir:

Bazı MODY formlarında kan şekeri düzeyleri:

• normalden biraz yüksektir,
• yaşam boyunca çok değişmez.

Bu grupta kan şekeri genellikle organlara zarar verecek kadar yüksek olmayabilir; bu nedenle bazı kişiler tedaviye ihtiyaç duymayabilir.

Ancak MODY’nin başka bazı formlarında kan şekeri:

• daha yüksek seyreder,
• bu durumda tedavi gerekebilir.

Yani MODY’yi “tek bir kalıp” gibi düşünmek yerine, gen değişikliğine göre değişen bir spektrum gibi görmek daha doğru olur.

👶 NDM Nedir? (Yenidoğan Diyabeti)

NDM (Neonatal diabetes mellitus), yaşamın çok erken döneminde başlayan monojenik diyabet formlarını ifade eder.

NDM formları genellikle:

• yaşamın ilk 6–12 ayında ortaya çıkar.²˒³

NDM’li bebeklerde temel problem şudur: Bebek yeterince insülin üretemez. İnsülin yetersiz olunca, kan şekeri (glukoz) düzeyi normalden daha fazla yükselir.

Altı çizilen çok önemli bir bilgi var:

• İlk 6 ay içinde diyabet gelişen bebeklerin neredeyse tamamında bir NDM formu bulunur.²

Kalıcı NDM ve Geçici NDM

NDM tek tip değildir; iki ana seyre ayrılabilir:

Kalıcı (permanent) NDM

• Bebekte başlayan diyabet yaşam boyu devam eder.

Geçici (transient) NDM

• Bebeklikte diyabet vardır,
• çocukluk döneminde diyabet kaybolur,
• ancak daha sonra yaşamın ilerleyen dönemlerinde diyabet tekrar ortaya çıkabilir.

Bu ayrım, hem ailelerin beklentisini yönetmek hem de uzun dönem takip planını kurmak için çok değerlidir.

Monojenik Diyabet Ne Kadar Yaygındır?

Monojenik diyabet nadirdir; ancak “nadir” olması, klinikte önemini azaltmaz. Çünkü doğru tanı; bazı kişilerde tedavi yaklaşımını doğrudan değiştirebilir.

Ağırlıklı olarak ABD ve Avrupa verilerine dayanan bazı araştırmalar şu bulguları bildirmiştir:

• Diyabeti olan her 100 kişiden yaklaşık 1 ila 5’inde monojenik diyabet bulunabilir.⁴˒⁵
• NDM ise çok nadirdir; yaklaşık olarak 90.000 bebekte 1 görülür.⁴

Bununla birlikte monojenik diyabetli kişiler, belirtiler benzer olabildiği için tip 1 veya tip 2 diyabet olarak yanlış tanı alabilir. Bu nedenle, monojenik diyabetin toplumdaki gerçek sıklığını net olarak bilmek zordur.

Kimlerde Monojenik Diyabet Daha Olasıdır?

Monojenik diyabet olasılığı, diyabetin başladığı yaşa, aile öyküsüne ve kişinin bazı özelliklerine göre akla gelebilir.

• MODY formlarında diyabeti olan kişilerin genellikle ailede diyabetli başka bireyleri vardır.
• MODY, en sık 30 yaş ve altında görülür.⁶
• NDM formları en sık 6 ay ve altındaki bebeklerde görülür.¹˒²

Ayrıca hangi ırksal/etnik grupların MODY ve NDM’den daha fazla etkilendiğini anlamak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç olduğu belirtilir.

Türkiye açısından pratik bir yorum: Ailede “genç yaşta başlayan diyabet” öyküsü varsa veya bebeklikte diyabet görülmüşse, “tip 1 mi tip 2 mi” kalıbının dışına çıkıp monojenik diyabet olasılığı da mutlaka değerlendirilmelidir.

🩺 Monojenik Diyabeti Olan Kişilerde Hangi Sağlık Sorunları Gelişebilir?

Monojenik diyabetin bazı formlarında kan şekeri hafif seyredebilir; ama bazı formlarda kan şekeri daha yüksek olur ve klasik diyabet komplikasyonları görülebilir.

Monojenik diyabeti olan bazı kişiler, diğer diyabet türlerinde olduğu gibi diyabete bağlı sağlık sorunları geliştirebilir. Diyabette yüksek kan şekeri vücudun her bölümünü etkileyebilir ve özellikle şuralarda hasara yol açabilir:

• kalp
• böbrekler
• sinirler
• gözler
• ayaklar
• dişler

Bu nedenle monojenik diyabetiniz varsa, birinci basamak sağlık profesyonelinizle (doktor, hekim yardımcısı, hemşire uzman gibi) birlikte diyabet yönetimini planlamak önemlidir. Sağlık ekibiniz, diğer sağlık sorunlarını geliştirme ihtimalinizi azaltmanız için size destek olabilir.

Monojenik Diyabetin Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler, hangi gen varyantına sahip olduğunuza göre değişebilir.

• Bazı kişilerde hiç belirti olmayabilir.
• Bazı kişilerde ise genel diyabet belirtileri görülebilir.

Monojenik diyabette görülebilecek genel diyabet belirtileri şunları içerebilir:

• sık idrara çıkma
• susama hissi
• yemek yedikten sonra bile çok acıkma
• bulanık görme
• yorgunluk
• ayaklarda veya ellerde uyuşma ya da karıncalanma
• iyileşmeyen yaralar

Belirti olmaması, “sorun yok” anlamına gelmez. Özellikle aile öyküsü olan kişilerde veya çok erken yaşta diyabet başlayanlarda, belirtiler olmasa bile doğru tanıya gitmek için değerlendirme yapılabilir.

Monojenik Diyabetin Nedeni Nedir?

Monojenik diyabetin nedeni, tek bir gendeki değişikliktir.

Genetik mirası şöyle açıklar: Saç rengi, göz rengi, boy gibi özellikleri belirleyen genleri, anne ve babamızdan alırız. MODY’nin çoğu formunda, hastalığa yol açan gen değişikliğini ebeveynlerden birinden veya her ikisinden miras alırsınız.

NDM’de ise tablo çoğu zaman farklıdır:

• NDM’li bebeklerde aile öyküsü nadiren vardır.
• NDM’nin pek çok vakasında gen değişikliği, bebek anne karnında gelişirken kendiliğinden (de novo) ortaya çıkar.

Otozomal Dominant Kalıtım ve %50 Risk

MODY’li kişilerin çoğunda hastalığa neden olan gen, aynı hastalığı taşıyan bir ebeveynden miras alınmıştır. Tek bir ebeveynden gelen genle hastalık gelişiyorsa buna otozomal dominant denir.

Eğer sizde otozomal dominant bir NDM veya MODY formu varsa:

• çocuğunuzun hastalığa sahip olma olasılığı %50’dir.

Bu bilgi, “kesin olur” demek değildir; ama riskin yüksek olduğunu gösterir. Bu nedenle aile planlaması ve takip açısından genetik danışmanlık devreye girer (aşağıda ayrıca anlatıyorum).

Otozomal Resesif Kalıtım: Taşıyıcılık ve Nesiller Arası Aktarım

Bazı NDM veya MODY formları ise ancak çocuk, hastalığa yol açan geni hem anneden hem babadan alırsa ortaya çıkar.

• Bu tip vakalarda çoğunlukla ebeveynlerin hiçbirinde hastalık yoktur.

Bu kalıtım şekline otozomal resesif denir.

Eğer resesif form için geni sadece tek bir ebeveynden alırsanız:

• hastalığınız olmaz,
• ancak taşıyıcı olabilirsiniz ve bu geni gelecek nesillere aktarabilirsiniz.

Gen Varyantları Diyabete Nasıl Yol Açar?

Farklı gen değişiklikleri, monojenik diyabete farklı yollarla sebep olabilir.

• pankreasın nasıl geliştiğini etkileyebilir
• pankreasın iyi çalışmayan bir insülin üretmesine neden olabilir
• insülin üreten pankreas hücrelerini tahrip edebilir

Bu kısım, monojenik diyabetin neden “tek başlık altında ama farklı klinik tablolarla” görüldüğünü güzel açıklar: Mekanizma değiştikçe, hastalığın şiddeti ve tedavi ihtiyacı da değişebilir.

Sağlık Profesyonelleri Monojenik Diyabeti Nasıl Teşhis Eder?

Sağlık profesyoneli, şu özellikler varsa monojenik diyabet olasılığını daha güçlü düşünerek test isteyebilir:

• diyabetiniz varsa,
• 30 yaşın altındaysanız,
• fazla kilolu değilseniz veya obeziteniz yoksa,
• ailede bu diyabet formlarına benzer diyabet öyküsü varsa.

Diyabet tanısı; belirtileriniz, tıbbi ve aile öykünüz ve diyabet testleri ile konur. Ayrıca sağlık profesyoneliniz, diyabetinizin tip 1 mi tip 2 mi yoksa monojenik mi olduğunu anlamak için ek testler isteyebilir. Diyabet tipi, tedavinin nasıl planlanacağını doğrudan etkiler.

Kan Şekeri (Glukoz) Testleri

Diyabet, glukoz düzeyini ölçen kan testleriyle tanınabilir: Amaç, glukozun normalden yüksek olup olmadığını görmek.

Monojenik diyabetin bazı formlarında kan şekeri sadece normalden biraz yüksek olabilir.²

Kan şekeri testleri:

• diyabet olup olmadığını anlamada yardımcıdır,
• ancak tek başına diyabetin tipini göstermez.

Otoantikorlar

Sağlık profesyoneliniz, tip 1 diyabet olup olmadığını anlamak için otoantikor testi isteyebilir.

Otoantikorlar, bağışıklık sisteminin ürettiği ve yanlışlıkla kişinin kendi sağlıklı doku/hücrelerine saldıran proteinlerdir.

• Nadir durumlarda monojenik diyabeti olan kişilerde de kanda otoantikor bulunabilir.

Bu nedenle tek bir testle “kesin” konuşmak yerine, bulguların bütünüyle değerlendirilmesi önem kazanır.

Genetik Test

Genetik test, gen varyantlarını araştırır ve monojenik diyabet tanısında temel araçtır. Sağlık profesyonelleri monojenik diyabeti teşhis etmek için genetik testleri kullanır.

Genetik test şu gruplarda özellikle istenebilir:²

• 6 ay ve altı olup diyabet geliştiren bebekler
• 6 ay ile 1 yaş arasında diyabet geliştiren ve buna ek başka tıbbi sorunları olan bebekler
• genç yaşta diyabeti olan, fazla kilolu/obez olmayan ve ailede diyabet öyküsü güçlü olan kişiler

Siz veya ailenizden biri monojenik diyabetten şüpheleniyorsa, bunu “kendi kendine” çözmeye çalışmak yerine sağlık profesyoneliyle konuşmak gerekir.

🧠 Genetik Danışmanlık Hakkında Bilmeniz Gerekenler

Eğer sizde, eşinizde/partnerinizde veya aile bireylerinizde monojenik diyabet varsa, genetik danışmanlık almayı düşünebilirsiniz.

Genetik danışmanlık size şunlarda yardımcı olabilir:

• monojenik diyabet için test yaptırıp yaptırmamanıza karar vermek
• çocuklarınızın bu hastalığı geliştirme riskini anlamak

Pratik bir noktayı da vurgular: Genetik danışmanlığın size nasıl yardımcı olabileceğini, maliyetini ve sigorta tarafından karşılanıp karşılanmadığını öğrenmek için sağlık profesyonelinizle görüşmeniz önerilir.

Türkiye’de de genetik danışmanlık hizmetleri üniversite hastaneleri ve bazı eğitim araştırma hastanelerinde bulunabilir; ayrıca özel merkezlerde de verilebilir. Kapsam ve ödeme koşulları kuruma göre değişebilir.

Monojenik Diyabet Nasıl Yönetilir?

Monojenik diyabet yönetimi, sahip olduğunuz spesifik gen varyantına bağlıdır. Sağlık profesyoneliniz ve diyabet bakım ekibiniz, diyabetinizi yönetmek için sizinle birlikte bir plan oluşturur.

Bazı durumlarda sağlık profesyoneliniz:

• monojenik diyabete odaklanan bir tıbbi merkeze yönlendirebilir,
• ya da bu merkezlerle iş birliği içinde tedaviyi planlayabilir.

İlaçlar

Monojenik diyabeti olan bazı kişiler, diyabet ilaçlarına ihtiyaç duyabilir. Bu ilaç gruplarını şöyledir:

Sülfonilüreler

• Ağızdan alınan diyabet ilaçlarıdır.
• Vücudun daha fazla insülin üretmesine yardımcı olur.
• MODY ve NDM’nin bazı formlarında etkili olabilir.

İnsülin

• Monojenik diyabeti olan bazı kişiler hayat boyu insülin kullanmak zorunda kalabilir.
• Bazı kişiler ise yaşamın erken döneminde insülin kullanır; ilerleyen dönemlerde sülfonilüre gibi ilaçlara geçebilme ihtimali olabilir.

Diğer ilaçlar

• SGLT2 inhibitörleri: Böbreklerde çalışarak glukozun idrarla atılmasına yardımcı olur.
• GLP-1 reseptör agonistleri: İnsülin üretimini artırır ve iştahı azaltır.

Burada kritik olan şey şu: Monojenik diyabette “herkese aynı ilaç” yaklaşımı yoktur. Genetik alt tip, tedavi kararını etkileyebilir. Bu yüzden doğru tanı, sadece isim değişikliği değil; bazen tedavi stratejisini de değiştiren bir adımdır.

Maliyet ve Destek Kaynakları

Diyabet ilaçlarının ve muayenelerin pahalı olabileceğini; bu konuda zorlanan kişilerin sağlık profesyoneli veya sağlık ekibiyle konuşmasını önerir. Ayrıca bir sağlık profesyoneli, diyabet eğitimcisi veya sosyal hizmet uzmanının, diyabet bakımına yönelik finansal destek kaynakları hakkında bilgi verebileceğini belirtir.

Türkiye’de pratikte; SGK kapsamı, özel sigorta kapsamı, rapor/geri ödeme koşulları ve hastaneye göre süreçler değişebildiği için, en sağlıklı yol hekiminiz ve hastanenizin ilgili birimleriyle doğrudan görüşmektir.

Monojenik Diyabet Önlenebilir mi?

Su an için monojenik diyabet önlenemez. Ancak araştırmacılar, olası risk faktörlerini ve hastalığı önlemeye yönelik yolları bulmak için çalışmaktadır.

Bu nokta, “kader” gibi okunmamalı: Önlenemese bile, doğru tanı ve doğru yönetimle kan şekeri kontrolü sağlanarak diyabete bağlı sorunların önlenmesi veya geciktirilmesi hedeflenebilir.

Monojenik Diyabet İçin Klinik Araştırmalar

NIDDK (ABD’de Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü) diyabet dahil pek çok hastalıkta klinik araştırmalar yürütür ve destekler. Bu araştırmaların amacı; hastalıkları önlemenin, erken saptamanın, tedavi etmenin yeni yollarını bulmak ve yaşam kalitesini artırmaktır.

Monojenik Diyabetle İlgili Klinik Çalışmalar Nedir?

Klinik çalışmalar (ve diğer tür “klinik araştırmalar”), tıbbi araştırmaların bir parçasıdır ve sizin gibi gönüllü katılımcıları içerir. Bir çalışmaya gönüllü olduğunuzda, doktorların ve araştırmacıların hastalığı daha iyi anlamasına ve gelecekte sağlık hizmetlerini geliştirmesine katkı sağlarsınız.

Araştırmacıların monojenik diyabetin farklı yönlerini (örneğin tanıyı iyileştirme yolları gibi) çalıştığını belirtir.

Metinde ayrıca, klinik çalışmalara katılımın önemini anlatan NIDDK Direktörü Dr. Griffin P. Rodgers’ın bir videosundan söz edilir.

Katılımcı Arayan Klinik Çalışmalar Nerede Bulunur?

Monojenik diyabetle ilgili klinik çalışmaları ClinicalTrials.gov üzerinde bulabilirsiniz. Bu platformda:

• federal fonlu çalışmaları arayabilir,
• aramayı genişleterek endüstri, üniversiteler ve bireyler tarafından yürütülen çalışmaları da dahil edebilirsiniz.

Ancak metin önemli bir uyarı yapar:

• NIH (ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri), ClinicalTrials.gov’daki tüm çalışmaları tek tek incelemez ve bunların sizin için güvenli olduğunu garanti edemez.

Bu nedenle bir klinik çalışmaya katılmadan önce her zaman birinci basamak sağlık profesyonelinizle konuşmanız önerilir.

Kapanış

Monojenik diyabet nadir görülse de, doğru tanı konduğunda “etiket” değişmekle kalmaz; bazen tedavi yaklaşımı ve takip planı da daha net ve kişiye uygun hale gelir. Ailenizde erken yaşta başlayan diyabet öyküsü varsa, 30 yaş altı diyabet tanısı aldıysanız veya bebeklik döneminde diyabet gibi sıra dışı bir durum söz konusuysa, bunu “tip 1 mi tip 2 mi” ikileminde bırakmadan bir adım ileri taşıyın: endokrinoloji uzmanınızla monojenik diyabet olasılığını ve genetik değerlendirmeyi konuşun.

❓ Sıkça Sorulan Sorular

Referanslar

[1] Salguero MV, Arosemena M, Pollin T, et al. Monogenic forms of diabetes. In: Lawrence JM, Casagrande SS, Herman WH, Wexler DJ, Cefalu WT, eds. Diabetes in America. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK); December 20, 2023.
[2] Beltrand J, Busiah K, Vaivre-Douret L, et al. Neonatal diabetes mellitus. Frontiers in Pediatrics. 2020;8:540718. doi:10.3389/fped.2020.540718
[3] Blonde L, Umpierrez GE, Reddy SS, et al. American Association of Clinical Endocrinology clinical practice guideline: developing a diabetes mellitus comprehensive care plan—2022 update. Endocrine Practice. 2022;28(10):923–1049. doi:10.1016/j.eprac.2022.08.002
[4] Zhang H, Colclough K, Gloyn AL, Pollin TI. Monogenic diabetes: a gateway to precision medicine in diabetes. Journal of Clinical Investigation. 2021;131(3):e142244. doi:10.1172/JCI142244
[5] ElSayed NA, Aleppo G, Aroda VR, et al. 2. Classification and diagnosis of diabetes: standards of care in diabetes—2023. Diabetes Care. 2023;46(suppl 1):S19–S40. doi:10.2337/dc23-S002
[6] Kant R, Davis A, Verma V. Maturity-onset diabetes of the young: rapid evidence review. American Family Physician. 2022;105(2):162–167.
[7] Todd JN, Kleinberger JW, Zhang H, et al. Monogenic diabetes in youth with presumed type 2 diabetes: results from the Progress in Diabetes Genetics in Youth (ProDiGY) collaboration. Diabetes Care. 2021;44(10):2312–2319. doi:10.2337/dc21-0491

Kaynaklar

• Gen mutasyonu (MedlinePlus):
  https://medlineplus.gov/genetics/understanding/mutationsanddisorders/genemutation/
• Otozomal dominant (Genome.gov):
  https://www.genome.gov/genetics-glossary/Autosomal-Dominant-Disorder
• Otozomal resesif (Genome.gov):
  https://www.genome.gov/genetics-glossary/Autosomal-Recessive-Disorder
• Genetik test prosedürü (MedlinePlus):
  https://medlineplus.gov/genetics/understanding/testing/procedure/
• Genetik danışmanlık (MedlinePlus):
  https://medlineplus.gov/geneticcounseling.html
• Klinik çalışmalar nedir? (ClinicalTrials.gov):
  https://clinicaltrials.gov/study-basics/learn-about-studies#WhatIs
• Klinik çalışmalar rehberi (NIH):
  http://www.nih.gov/health/clinicaltrials/index.htm
• ClinicalTrials.gov ana sayfa:
  https://clinicaltrials.gov/
• Video (YouTube):
  https://www.youtube.com/embed/36Sd8WpgR94?enablejsapi=1&origin=https%3A%2F%2Fwww.niddk.nih.gov
• Diyabet bakımı için finansal destek (NIDDK):
  https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/financial-help-diabetes-care#localresources

Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi: Bu blogda yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayınlandığı tarihteki mevcut bilimsel verilere dayanarak hazırlanmıştır. Söz konusu bilgiler, profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili herhangi bir soru, endişe veya ihtiyaç durumunda, lütfen bir doktora ya da yetkin bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Bu blogda sunulan bilgilerin kullanımı tamamen okuyucunun sorumluluğundadır. Blog sahibi, yazarlar veya bağlı kuruluşlar, bu içeriklerin doğruluğu, güncelliği veya eksiksizliği konusunda herhangi bir garanti vermez ve bu bilgilerin kullanımından kaynaklanabilecek doğrudan veya dolaylı herhangi bir zarar veya kayıptan sorumlu tutulamaz. Sağlık durumunuza ilişkin kararlar almadan önce, mutlaka bir sağlık uzmanına danışmanız gerektiğini unutmayınız. Bu blog, tıbbi bir hizmet sunmamakta olup yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır.