Pankreatik Adacık (İslet) Transplantasyonu

Pankreatik adacık (islet) transplantasyonu, özellikle tip 1 diyabette insülin üreten hücrelerin (beta hücrelerinin) hasar gördüğü durumlarda, bu hücreleri yeniden kazandırmayı hedefleyen ileri bir tedavi yaklaşımıdır. Bu yöntemde amaç; kişinin vücuduna, insülini yeniden üretebilecek sağlıklı adacık hücrelerinin nakledilmesiyle kan şekeri kontrolünü iyileştirmek ve özellikle şiddetli hipoglisemi (ağır kan şekeri düşüklüğü) ataklarını azaltmaktır.

Bu yazıda adacıkların ne olduğundan, adacık naklinin tip 1 diyabette nasıl kullanıldığına; kimlerin aday olabileceğinden uygulama adımlarına, beklenen faydalardan başarı oranlarına, risklere, yaygınlığına, neden daha sık kullanılmadığına ve başka hangi hastalıklarda kullanıldığına kadar kaynak metindeki tüm içerik eksiksiz şekilde yer alır.

🧩 Adacıklar (İsletler) Nedir?

Pankreatik adacıklar (Langerhans adacıkları olarak da bilinir), pankreas içinde bulunan hücre kümeleridir. Pankreas, vücudun yiyecekleri parçalaması ve kullanmasına yardımcı olan hormonları üreten bir organdır.

Adacıklar birden fazla hücre tipini içerir. Bu hücreler içinde tip 1 diyabet açısından en önemli olanı beta hücreleridir. Beta hücreleri insülin hormonunu üretir.

İnsülinin görevi, vücudun glukozu (şekeri) enerji için kullanmasına yardımcı olmak ve kan glukoz düzeylerini (kan şekeri) kontrol etmektir.

🧬 Pankreatik Adacık Transplantasyonu Nedir ve Tip 1 Diyabeti Nasıl Tedavi Edebilir?

Tip 1 diyabet olan kişilerde vücudun bağışıklık sistemi, beta hücrelerine saldırır ve onları yok eder. Beta hücreleri yok edildiğinde kişi artık bu hormonu yeterli üretemez; bu yüzden tip 1 diyabetli kişiler insülin almak zorundadır.

Tip 1 diyabette kullanılan adacık nakli türüne “adacık allo-transplantasyonu” da denir. Bu yöntemde doktorlar, hayatını kaybetmiş bir organ bağışçısının pankreasından, sağlıklı beta hücreleri içeren adacıkları alır. Ardından bu sağlıklı adacık hücrelerini, tip 1 diyabetli kişinin karaciğerine kan taşıyan bir damara enjekte eder.

Nakil yapılan kişiye alıcı (recipient) denir. Nakledilen adacıklar, alıcının vücudunda insülin üretmeye ve salmaya başlayabilir. İnsülini tamamen bırakabilmek için çoğu zaman birden fazla adacık hücresi enjeksiyonu gerekebilir.

Deneysel Uygulamadan Onaylı Hücre Tedavisine Geçiş

Uzun yıllar boyunca adacık transplantasyonu “deneysel” kabul edildi ve sadece klinik araştırmalar kapsamında uygulandı. Ancak 2023 yılında ABD’de FDA, hayatını kaybetmiş bağışçılardan elde edilen adacıklardan üretilmiş ilk hücre tedavisini adacık naklinde kullanım için onayladı.

Bu hücresel tedavi; kan şekeri kontrolünü yönetmekte zorlanan ve yoğun diyabet yönetimi ile eğitime rağmen tekrarlayan şiddetli hipoglisemi yaşamaya devam eden tip 1 diyabetli yetişkinler için onaylanmıştır. (Bu onay ABD düzenleyici çerçevesine aittir; Türkiye’de uygulama/erişim koşulları merkezlere ve yürürlükteki mevzuata göre değişebilir. Buradaki klinik mantık ve hasta seçimi kriterleri ise evrensel tıbbi prensiplerle değerlendirilebilir.)

Adacık Nakli Tip 1 Diyabette Neleri Hedefler?

Kaynak metinde belirtildiği gibi, adacık nakli tip 1 diyabetli kişilerde şunlara yardımcı olabilir:

• kan glukoz düzeylerini iyileştirmek
• insülin enjeksiyonu ihtiyacını azaltmak veya ortadan kaldırmak
• düşük kan şekeri belirtilerini daha iyi tanımak (hipoglisemi)
• şiddetli hipoglisemiyi önlemek (kan şekeri o kadar düşer ki kişinin hipoglisemiyi düzeltmek için başka birinin yardımına ihtiyacı olur)

Pankreas Nakli Alternatifi

Tüm pankreas nakli, tip 1 diyabetli bir kişiye sağlıklı beta hücreleri kazandırabilen başka bir yöntemdir. Ancak pankreas nakli büyük bir ameliyat olduğu için, adacık nakline kıyasla daha fazla komplikasyon riski taşıyabilir.

👤 Kimler Adacık Nakli İçin Adaydır?

Tip 1 diyabeti olan herkes adacık nakli için uygun aday değildir. Kaynak metne göre bazı tip 1 diyabetliler, özellikle:

• kan şekeri düzeylerini yönetmekte zorlanan,
• şiddetli hipoglisemi yaşayan,
• hipoglisemi farkındalığı olmayan (hipoglisemi belirtilerini hissedemeyen/tanıyamayan)

kişiler adacık nakli için aday olabilir.

Doktorlar, adacık naklini değerlendirirken fayda–risk dengesine bakar. Örneğin kişinin hipoglisemi gibi sorunlar yaşamadan hedef kan şekeri değerlerine daha iyi ulaşabilmesi gibi olası faydaların, bağışıklık baskılayıcı ilaçların yan etkileri gibi risklerden ağır basıp basmadığı değerlendirilir.

Adacık nakli alıcılarının, bağışıklık sistemlerinin nakledilen adacıklara saldırıp onları yok etmesini önlemek için immünsüpresan (bağışıklık baskılayıcı) ilaçlar kullanması gerekir.

Böbrek Nakli Olan veya Planlayan Tip 1 Diyabetliler

Kaynak metinde ayrıca şu önemli grup belirtilir: Böbrek yetmezliği nedeniyle böbrek nakli olmuş ya da böbrek nakli planlayan tip 1 diyabetliler de adacık nakli için aday olabilir.

Adacık nakli, böbrek nakli ile aynı anda veya böbrek naklinden sonra yapılabilir. Böbrek nakli alıcıları zaten böbrek reddini önlemek için immünsüpresan kullandığından, adacık nakli bu kişilerde çok daha fazla ek risk getirmeyebilir.

🏥 Doktorlar Adacık Naklini Nasıl Yapar?

Hayatını kaybetmiş donörün pankreasından adacıkları ayırmak için özel enzimler kullanılır. Adacıklar laboratuvarda saflaştırılır ve sayılır. Kaynak metne göre her işlemde ortalama yaklaşık 400.000 adacık nakledilir.¹

Anestezi ve Hazırlık

Alıcı çoğu zaman işlem sırasında:

• lokal anestezi alır
• rahatlatmak için sedatif (sakinleştirici) ilaç verilebilir

Bazı durumlarda ise alıcıya genel anestezi uygulanabilir.

Kateter ile İnfüzyon

Adacık nakli infüzyon prosedüründe, alıcının üst karın bölgesinde küçük bir kesiden ince ve esnek bir tüp olan kateter yerleştirilir. Bir radyolog, kateteri karaciğerin portal venine yönlendirmek için röntgen ve ultrason kullanır.

Adacıklar daha sonra kateter aracılığıyla yerçekimi ile yavaş yavaş karaciğere verilir. Alternatif olarak, karaciğer yakınındaki bir damarı doğrudan görmeye imkan veren minimal invaziv açık bir yöntemle kateter yerleştirilmesi de uygulanabilir.

Nakilden Sonraki İlk 2 Hafta: Damar Bağlantısı

Kaynak metne göre, sonraki 2 hafta içinde yeni kan damarları oluşur ve adacıklar alıcının damar sistemiyle bağlantı kurar.² Adacıklardaki beta hücreleri, nakilden hemen sonra insülini kana salmaya başlayabilir.

✅ Adacık Naklinin Faydaları Nelerdir?

Kaynak metinde alıcıların şu faydaları görebileceği belirtilir:

• kan şekeri düzeylerinde iyileşme
• diyabet yönetimi için daha az insülin ihtiyacı veya hiç insülin ihtiyacı olmaması
• şiddetli hipoglisemi ataklarının daha az olması veya hiç olmaması
• hipoglisemi farkındalığının artması (bu da şiddetli hipoglisemi ataklarını önlemeye yardımcı olur)

Ayrıca araştırmalar, adacık naklinin; kalp hastalığı, böbrek hastalığı ve sinir veya göz hasarı gibi diyabet komplikasyonlarının gelişimini önleyebileceğini veya yavaşlatabileceğini öne sürmektedir.³

📈 Adacık Nakli Ne Kadar Başarılı?

Kaynak metin, NIH destekli Clinical Islet Transplantation Consortium tarafından yürütülen bir Faz 3 klinik çalışmanın sonuçlarını aktarır. Faz 3 çalışmalar, yeni tedavileri büyük gruplarda test ederek tedavinin etkili olup olmadığını doğrulamayı ve yan etkileri takip etmeyi amaçlar.

Bu NIH destekli çalışmaya, tip 1 diyabeti olup kan şekeri kontrolünde sorun yaşayan (şiddetli hipoglisemi ve hipoglisemi farkındalığı kaybı gibi) kişiler katılmıştır.

1 Yıl Sonuçları

Adacık naklinden 1 yıl sonra:

• alıcıların neredeyse 10 kişiden 9’unda A1C değeri %7’nin altında bulunmuş
• ve aynı kişilerde şiddetli hipoglisemi atakları görülmemiştir

Tip 1 diyabette birçok kişi için A1C hedefi %7’nin altıdır. Kaynak metin ayrıca:

• alıcıların yaklaşık yarısının hiç insülin kullanmaya ihtiyaç duymadığını belirtir.

2 Yıl Sonuçları

Adacık naklinden 2 yıl sonra:

• alıcıların yaklaşık 10 kişiden 7’sinde A1C %7’nin altında kalmış ve şiddetli hipoglisemi yaşanmamıştır
• alıcıların yaklaşık 10 kişiden 4’ü insülin kullanmaya ihtiyaç duymamıştır.⁴

Yaşam Kalitesi ve Genel Sağlık Durumu

Aynı çalışmadan devam eden araştırmalar; adacık nakli alıcılarının diyabetle ilişkili yaşam kalitesinde belirgin iyileşmeler yaşadığını ve nakil sonrası genel sağlık durumlarını daha iyi bildirdiklerini göstermiştir. Üstelik insülin kullanmaya devam eden alıcılar bile bu iyileşmeleri deneyimlemiştir.⁵

⚠️ Adacık Naklinin Riskleri Nelerdir?

Kaynak metne göre adacık naklinin riskleri şunlardır:

• işlem sonrası kanama, pıhtı ve ağrı
• nakledilen adacıkların yeterince iyi çalışmaması veya zamanla çalışmayı bırakması ihtimali
• reddi önleyici ilaçların (immünsüpresanların) yan etkileri (aşağıda ayrıntılı)
• bağışçı hücrelerine karşı antikor gelişmesi; bu durum gelecekte başka bir nakil gerekirse uygun donör bulmayı zorlaştırabilir

İmmünsüpresanlar

Adacık naklinden sonra alıcılar, nakledilen adacıklar çalıştığı sürece immünsüpresan ilaçları kullanır. Bu ilaçlar vücudun nakledilen adacıkları reddetmesini engellemeye yardımcı olur.

“Red” (rejection), bağışıklık sisteminin adacıkları “yabancı” olarak görüp onları yok etmeye çalışmasıdır. Eğer alıcı immünsüpresanları bırakırsa, vücudu nakledilen adacıkları reddeder ve adacıklar çalışmayı durdurur.

Kaynak metin, immünsüpresanların birçok ciddi yan etkisi olabileceğini vurgular. Olası yan etkiler:

• enfeksiyonlara yakalanma riskinin artması
• kanser riskinin artması
• kusma, bulantı, ishal gibi sindirim sistemi yan etkileri
• baş ağrısı, titreme veya zihin karışıklığı
• yüksek tansiyon
• yüksek kan şekeri
• kanda kolesterol ve trigliserid düzeylerinin yükselmesi
• böbrek hasarı

🌍 Adacık Nakli Ne Kadar Yaygın?

Adacık nakli, tip 1 diyabet için yaygın bir tedavi değildir. ABD’de adacık nakli yıllarca deneysel kabul edilmiş ve klinik çalışmalarla sınırlı kalmıştır. 2023’te FDA’nın adacık hücre tedavisini onaylamasıyla, adacık nakli belirli tip 1 diyabetli yetişkinler için klinik çalışmalar dışında da erişilebilir hale gelmiştir.

Kaynak metinde ayrıca Collaborative Islet Transplantation Registry (CITR) verileri paylaşılır. CITR’ye göre, 1999–2015 yılları arasında dünya genelinde 1.086 kişi tip 1 diyabet için adacık nakli olmuştur.¹

CITR; Kuzey Amerika, Avrupa, Avustralya ve Asya’daki araştırma merkezlerinde yapılan adacık nakillerine dair bilgi toplar. CITR, National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases tarafından kurulmuş ve desteklenmiştir. Ayrıca daha önce JDRF (Juvenile Diabetes Research Foundation) olarak bilinen, günümüzde Breakthrough T1D adıyla anılan kuruluş da CITR’nin kurulmasına yardımcı olmuştur.

🤔 Tip 1 Diyabet Tedavisinde Adacık Nakli Neden Daha Sık Kullanılmıyor?

Kaynak metin iki ana nedeni açıkça belirtir:

1. Alıcıların immünsüpresan kullanmak zorunda olması
2. Donör adacıklarının kıt/az bulunur olması

Adacık Nakli Alıcıları İmmünsüpresan Kullanmak Zorunda

Adacık nakli alıcıları uzun süreli immünsüpresan kullanır ve bu ilaçlar ciddi yan etkilere yol açabilir. Bu nedenle araştırmacılar, uzun süreli immünsüpresan ihtiyacı olmadan reddi önlemenin yollarını aramaktadır.

Kaynak metinde örnek bir yaklaşım “enkapsülasyon” olarak geçer: Bu yöntemde adacıklar, alıcının bağışıklık sistemi tarafından saldırıya uğramasını zorlaştıran bir materyalle kaplanır.

Donör Adacıkları Kıt

Her yıl adacık nakli için yalnızca sınırlı sayıda donör pankreası bulunur. Kaynak metinde Organ Procurement and Transplantation Network verisine atıfla, 2017’de hayatını kaybetmiş donörlerden 1.315 pankreasın “geri kazanıldığı (recovered)” belirtilir. (Not: Kaynak metinde bu bilgi bir cümlede yer alır.)

Buna ek olarak:

• bağışlanan pankreasların bir kısmı adacık izolasyonu için uygun değildir
• nakil sürecinde bazı donör adacıkları hasar görebilir veya yok olabilir

Araştırmacılar bu kıtlığı aşmak için farklı yöntemler üzerinde çalışır. Kaynak metin örnek olarak şunları verir:

• domuzlardan adacık nakli (ksenotransplantasyon yaklaşımları)
• kök hücrelerden yeni insan adacıkları üretmek

Adacık Nakli Başka Hangi Durumlarda Kullanılır?

Doktorlar, tip 1 diyabet tedavisi dışında da bir adacık nakli türü uygulayabilir: adacık oto-transplantasyonu (islet auto-transplantation).

Bu yöntem, özellikle şiddetli ve kronik pankreatit tedavisi için pankreasın tamamı çıkarılan kişilerde uygulanabilir. Kaynak metnin net vurgusu şudur:

• Tip 1 diyabetli kişiler adacık oto-transplantasyonu alamaz.

Adacık oto-transplantasyonunda süreç şöyledir:

• hastanın pankreası çıkarılır
• pankreastan adacıklar ayrıştırılır
• adacıklar hastanın kendi karaciğerine nakledilir

Amaç, vücuda insülin üretebilecek yeterli miktarda sağlıklı adacık kazandırmaktır. Bu yöntemde kişi adacıkları kendi vücudundan aldığı için, nakil sonrası immünsüpresan kullanmaya ihtiyaç duymaz. Kaynak metin ayrıca adacık oto-transplantasyonunun deneysel kabul edilmediğini belirtir.

❓ Sıkça Sorulan Sorular

🔗 Kaynaklar

• [1] Collaborative Islet Transplant Registry (CITR). CITR Tenth Annual Report. Collaborative Islet Transplant Registry website. https://citregistry.org/system/files/10th_AR.pdf External link (PDF, 7.9 MB) . Datafile Closure: January 6, 2017. Accessed September 18, 2018.
• [2] Nyqvist D, Speier S, Rodriguez-Diaz R, et al. Donor islet endothelial cells in pancreatic islet revascularization. Diabetes. 2011:2571–2577.
• [3] Shapiro AM, Pokrywczynska M, Ricordi C. Clinical pancreatic islet transplantation. Nature Reviews. Endocrinology. 2017;13(5):268–277.
• [4] Hering BJ, Clarke WR, Bridges ND, et al. Phase 3 trial of transplantation of human islets in type 1 diabetes complicated by severe hypoglycemia. Diabetes Care. 2016;39(7):1230–1240.
• [5] Foster ED, Bridges ND, Feurer ID, Eggerman TL, Hunsicker LG, Alejandro R; Clinical Islet Transplantation Consortium. Improved health-related quality of life in a phase 3 islet transplantation trial in type 1 diabetes complicated by severe hypoglycemia [published online March 21, 2018]. Diabetes Care. 2018. pii:dc171779. doi:10.2337/dc17-1779.
• [6] U.S. Department of Health and Human Services. National data. Organ Procurement and Transplantation Network website. https://optn.transplant.hrsa.gov/data/ External link. Accessed October 12, 2018.

Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi: Bu blogda yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayınlandığı tarihteki mevcut bilimsel verilere dayanarak hazırlanmıştır. Söz konusu bilgiler, profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili herhangi bir soru, endişe veya ihtiyaç durumunda, lütfen bir doktora ya da yetkin bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Bu blogda sunulan bilgilerin kullanımı tamamen okuyucunun sorumluluğundadır. Blog sahibi, yazarlar veya bağlı kuruluşlar, bu içeriklerin doğruluğu, güncelliği veya eksiksizliği konusunda herhangi bir garanti vermez ve bu bilgilerin kullanımından kaynaklanabilecek doğrudan veya dolaylı herhangi bir zarar veya kayıptan sorumlu tutulamaz. Sağlık durumunuza ilişkin kararlar almadan önce, mutlaka bir sağlık uzmanına danışmanız gerektiğini unutmayınız. Bu blog, tıbbi bir hizmet sunmamakta olup yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır.