Uyuz Hastalığı: Belirtiler, Tanı ve Tedavi

Uyuz hastalığı, derinin en üst katmanına yerleşen mikroskobik bir akarın (Sarcoptes scabiei var. hominis) neden olduğu, yakın temasla kolay yayılabilen bir deri enfestasyonudur. ^[2] En belirgin şikayet çoğu kişide geceleri artan yoğun kaşıntıdır; kaşıntıya sivilce benzeri döküntüler ve bazı bölgelerde ince, dalgalı çizgiler eşlik edebilir. ^[3]

Uyuz hastalığı çoğu zaman “sadece kaşıntı” gibi görülse de, tedavi geciktiğinde ev içi bulaşla hızla yayılabilir, kaşıma nedeniyle cilt bariyerini bozarak ikincil enfeksiyon riskini artırabilir. ^[1] Bu yüzden uyuz şüphesinde amaç, hem kişiyi doğru yöntemle tedavi etmek hem de aynı dönemde temaslıları ve eşyaları yöneterek yeniden bulaş döngüsünü kırmaktır. ^[2]

Bu yazı, uyuzun nasıl geliştiğini, hangi belirtilerle kendini gösterdiğini, hekimlerin tanıyı nasıl doğruladığını ve kanıta dayalı tedavi ile korunma adımlarını net bir dille anlatır. Tanı ve tedavi planı kişiye özeldir; özellikle bebekler, gebeler, bağışıklığı baskılanmış kişiler ve kabuklu (Norveç) uyuz şüphesi olanlarda gecikmeden dermatoloji değerlendirmesi gerekir. ^{[1] [11]}

Uyuz hastalığı nedir, deride ne yapar?

Uyuz etkeni, insanlarda yaşayan “insan kaşıntı akarı”dır. Dişi akar, derinin üst tabakasında gözle zor seçilen tüneller açar, bu tünellere yumurta bırakır ve yaşam döngüsünü cilt üzerinde sürdürür. ^{[1] [2]} Yumurtalar genellikle 3-4 gün içinde açılır; larvalar birkaç evre geçirip 1-2 hafta içinde erişkin hale gelir. ^[1] Uyuzun rahatsız edici olmasının nedeni akarın “ısırması” değil, vücudun akar proteinleri ve dışkısına karşı geliştirdiği bağışıklık yanıtıdır. ^[5]

Bu bağışıklık yanıtı kişiden kişiye değişir. İlk kez uyuz olanlarda belirtilerin ortaya çıkması zaman alabilir; çünkü vücudun duyarlanması gerekir. CDC’ye göre ilk enfestasyonda belirtiler çoğunlukla 4-8 hafta içinde belirginleşir. ^[2] Daha önce uyuz geçirmiş bir kişide ise duyarlılık geliştiği için belirtiler yeniden maruziyetten sonra 1-4 gün içinde başlayabilir. ^[3] Bu süreler, “belirti yoksa bulaştırmaz” düşüncesinin yanlış olduğunu da gösterir: kişi belirti gelişmeden önce de başkalarına bulaştırabilir. ^[2]

Uyuz hastalığı neden geceleri daha çok kaşındırır?

Uyuzda kaşıntının geceleri artması sık görülen bir durumdur. Bunun iki temel nedeni vardır. Birincisi, gece vücut ısısının ve deri kanlanmasının artması kaşıntı hissini güçlendirebilir. İkincisi, gün içinde dikkat dağıtıcı unsurlar varken gece kaşıntı daha “fark edilir” hale gelir. CDC, uyuz kaşıntısının çoğu kişide özellikle geceleri yoğunlaştığını belirtir. ^[3]

Kaşıntı şiddetli olduğunda kişi istemsizce kaşır ve cilt bariyeri zedelenir. Bu durum, bakterilerin kolay yerleşmesine ve impetigo gibi ikincil cilt enfeksiyonlarına zemin hazırlayabilir. ^[1] Ayrıca uzun süren kaşıntı, uyku bölünmesi ve gündüz yorgunluğu üzerinden yaşam kalitesini düşürür. Bu nedenle tedavinin bir parçası da, hekim uygun görürse kaşıntıyı azaltacak destekleyici yaklaşımlardır; fakat asıl hedef akarı ve yumurtalarını ortadan kaldırmaktır. ^[5]

Uyuz hastalığı nasıl bulaşır?

Uyuzun en tipik bulaş yolu, uzun süreli yakın cilt temasıdır. ^[2] Aynı evde yaşamak, bakım vermek, yakın fiziksel temas içeren aktiviteler veya cinsel temas bulaş riskini artırabilir. ^[8] Klasik uyuzda eşyadan bulaş daha az sıklıkta görülse de, enfekte kişinin yakın zamanda kullandığı giysi, havlu ve yatak takımı gibi eşyaların paylaşımıyla bulaş mümkün olabilir. ^[2]

Akarın insan vücudu dışında yaşama süresi sınırlıdır. CDC’ye göre uyuz akarları genellikle insan derisinden uzakta 2-3 günden fazla yaşayamaz. ^[2] Bu bilgi, ev temizliği ve eşyaların yönetimi için pratik bir çerçeve sağlar: doğru tedavi uygulanırken, yakın zamanda ciltle temas eden tekstillerin uygun şekilde yıkanması ve yıkanamayanların belirli süre izole edilmesi yeniden bulaşı azaltır. ^[2]

Uyuz hastalığı kimlerde daha sık görülür?

Uyuz her yaşta görülebilir ve temelde “hijyen eksikliği” hastalığı değildir. Bulaşı kolaylaştıran asıl unsur, yakın ve tekrarlayan temasın yoğun olduğu kalabalık ortamlardır. ^[2] Bakım evleri, uzun süreli bakım tesisleri, cezaevi gibi kapalı kurumlar ve çocuk bakım ortamlarında salgınlar daha sık rapor edilir. ^[2] Kabuklu uyuz gibi yüksek akar yükü içeren tablolar, kurum içi yayılım açısından özellikle risklidir. ^[11]

Bağışıklığı baskılanmış kişilerde kabuklu (Norveç) uyuz gelişme riski artar. WHO, bağışıklığı baskılanmış bireylerde kabuklu uyuzun binlerce hatta milyonlarca akar içerebileceğini ve çok kolay yayılabildiğini vurgular. ^[1] Bu form bazen şaşırtıcı biçimde daha az kaşıntılı olabilir; bu nedenle tanıda gecikme bulaş zincirini büyütebilir. ^[1]

Uyuz türleri: Klasik, kabuklu ve nodüler

Uyuz hastalığı tek bir şekilde görünmez. Klinik pratikte üç ana görünüm öne çıkar: klasik uyuz, kabuklu (Norveç) uyuz ve nodüler uyuz. Bu ayrım, hem bulaştırıcılık düzeyini hem de tedavi yaklaşımını etkiler. ^{[1] [11]}

Form	Akar yükü	Tipik görünüm	Kaşıntı	Bulaştırıcılık ve not
Klasik uyuz	Genelde az; çoğu kişide 10-15 akar	Parmak araları ve kıvrım bölgelerde papül/döküntü, bazen tünel izi	Sık; geceleri belirgin	Yakın temasla yayılır; eşyadan bulaş daha az sıklıkta
Kabuklu (Norveç) uyuz	Çok yüksek; binler-milyonlar	Geniş alanda kalın kabuklar, yoğun pullanma	Az veya olmayabilir	Çok bulaştırıcı; kısa temas ve eşyalarla da yayılabilir
Nodüler uyuz	Değişken	Özellikle genital bölgede kalıcı, sert, kaşıntılı nodüller	Sık	Akar temizlense bile nodüller bir süre devam edebilir

Klasik uyuzda çoğu kişinin üzerinde aynı anda 10-15 akar bulunduğu, kabuklu uyuzda ise akar sayısının binlerce ile milyonlar seviyesine çıkabildiği WHO tarafından bildirilmektedir. ^[1]

Uyuz belirtileri nelerdir?

Uyuz belirtileri genellikle iki grupta toplanır: kaşıntı ve döküntü. Kaşıntı çoğu kişide geceleri artar ve uykuyu bölecek şiddete ulaşabilir. ^[3] Döküntü ise sıklıkla küçük, kırmızı, kabarık papüller şeklindedir; bazen içi sıvı dolu kabarcıklar veya kaşıma izleri eşlik eder. ^[3]

Uyuzda vücudun belli bölgeleri daha tipiktir. CDC, döküntü ve kaşıntının en sık parmak araları, bilek kıvrımı, dirsek, diz ve koltuk altı gibi deri kıvrımlarında; ayrıca bel çevresi, kalça, meme ucu çevresi ve genital bölgede görüldüğünü belirtir. ^{[2] [3]} Bebeklerde ve çok küçük çocuklarda ise baş, yüz, boyun, avuç içi ve ayak tabanlarında tutulum daha belirgin olabilir. ^[2]

Bir diğer ipucu, deride “tünel” görünümüdür. Dişi akarın yüzeyin hemen altında ilerlerken bıraktığı bu izler, ince, dalgalı ve gri-beyaz ya da cilt renginde çizgiler olarak fark edilebilir. ^[2] Her hastada tüneller kolay seçilmeyebilir; bazı kişilerde sadece yaygın kaşıntı ve papüller ön plandadır. Yine de gece kaşıntısı ile kıvrım bölgelerdeki döküntü kombinasyonu, uyuz açısından güçlü bir uyarıdır. ^[3]

Uyuz belirtileri neye benzer, hangi hastalıklarla karışır?

Uyuzun döküntüsü; egzama, alerjik kontakt dermatit, kurdeşen, böcek ısırıkları ve bazı viral döküntülerle karışabilir. Ayırıcı tanıda anahtar, dağılım paterni ve kaşıntının karakteridir. Uyuzda parmak araları ve kıvrım bölgelerde kümelenen papüller, gece artan kaşıntı ve bazen tünel izleri daha tipiktir. ^[3]

Egzamaya benzeyen kuruluk ve pullanma uyuzda da görülebilir; ancak egzamadan farklı olarak uyuzda ev içi bulaş öyküsü ve temaslılarda benzer kaşıntı daha sık eşlik eder. Kurdeşen genellikle kısa sürede yer değiştiren kabarıklıklarla gider; uyuz papülleri ise daha inatçı olabilir. Bit ve tahtakurusu gibi diğer paraziter sorunlarda tutulum bölgeleri ve lezyon tipi değişir; bu nedenle uzun süren kaşıntıda hekimin klinik değerlendirmesi önemlidir. ^[2]

Uyuz hastalığında tanı nasıl konur?

Uyuz tanısı çoğu zaman öykü ve fizik muayene ile kuvvetle düşündürücü hale gelir. Hekim, tipik bölgelerdeki kaşıntılı papülleri, tünel izlerini ve temas öyküsünü birlikte değerlendirir. ^[2] Kesinleştirmek için ise bazen akar, yumurta veya dışkı parçacıklarının (scybala) gösterilmesi hedeflenir. ^[2]

CDC, tanı doğrulamasında cilt kazıntısı alınarak mikroskop altında incelenebileceğini; ayrıca tünelin ucundan iğne ucu ile akarın çıkarılıp örneklenebileceğini belirtir. ^[2] Dermoskopi gibi büyütmeli yöntemler, tünel içindeki yapıları daha görünür hale getirerek tanıyı destekleyebilir. Bununla birlikte örneklemede akar bulunamaması uyuzu tamamen dışlamaz; çünkü klasik uyuzda akar sayısı az olabilir. ^[2]

Mürekkep testi ve pratik tanı ipuçları

Klinikte bazı pratik testler de kullanılabilir. Mürekkep testi, tünel şüphesi olan alana sürülen mürekkebin çizgi şeklinde belirginleşmesi mantığına dayanır. Bu yöntem, özellikle tünellerin çıplak gözle seçilemediği durumlarda ipucu verebilir; ancak yine de kesin tanı için mikroskobik doğrulama gerekebilir. ^[2]

Evde “kendim teşhis koydum” yaklaşımı ise çoğu zaman sorun yaratır. Uyuzla karışan pek çok durum vardır ve yanlış tedavi, hem gereksiz kimyasal maruziyete hem de gerçek nedenin gecikmesine yol açabilir. Ayrıca uyuz tedavisinde başarısızlığın en sık nedeni, yanlış uygulama veya temaslıların eşzamanlı tedavi edilmemesidir. ^{[2] [8]}

Uyuz tedavisinin temel hedefi: Üçlü kontrol

Uyuz tedavisinde başarı için üç başlık birlikte yönetilmelidir: hasta, temaslılar ve çevre. Sadece kaşınan kişiyi tedavi etmek çoğu zaman yeterli olmaz; çünkü belirti göstermeyen temaslılar da bulaştırıcı olabilir. ^[2] Bu nedenle CDC, aynı evde yaşayanların ve yakın temaslıların aynı zamanda tedavi edilmesini, ayrıca yakın zamanda kullanılan tekstillerin uygun şekilde temizlenmesini önerir. ^[2]

Tedavinin reçeteli ilaçlar ile planlanması önemlidir. CDC, insan uyuzunu tedavi etmek için reçetesiz ürünlerin onaylanmadığını vurgular. ^[4] Bu vurgu, rastgele ürün kullanımı yerine tanı doğrulaması ve doğru uygulama talimatlarının alınması gerektiğini gösterir. ^[4]

Topikal tedavi: Permetrin ve benzeri seçenekler

Klasik uyuzda birçok kılavuz, ilk seçenek olarak topikal permetrin %5 kullanımını öne çıkarır. ^{[4] [8]} CDC’ye göre permetrin %5, boyundan aşağı tüm vücuda uygulanır ve 8-14 saat sonra yıkanır. ^[4] Tek uygulama çoğu kişide yeterli olabilse de, akarın tüm evrelerinin temizlenmesi için 1 hafta arayla iki uygulama gerekebilir. ^[4]

Uygulama başarısını artıran noktalar şunlardır: Krem veya losyonun parmak araları, tırnak kenarları, el bileği kıvrımı, koltuk altı, göbek çevresi, kalça kıvrımı ve genital bölge gibi “unutulması kolay” alanlara dikkatle sürülmesi gerekir. ^[8] Kılavuzlar, tedaviyi gece uygulayıp 8-12 saat vücutta bırakmanın pratikte sık tercih edildiğini belirtir. ^[7] Bebeklerde ve küçük çocuklarda baş ve boyun tutulumu daha sık olduğundan, hekim önerisiyle baş-boyun dahil uygulama gerekebilir. ^[2]

Topikal tedaviyi doğru uygulamak için net adımlar

1. Uygulamadan önce kısa bir duş alın ve cildi tamamen kurulayın.
2. Tırnaklar uzunsa kısaltın; parmak araları ve tırnak kenarlarını atlamayın.
3. İlaçı boyundan aşağı tüm cilde ince bir tabaka halinde sürün; ayak tabanları dahil edin.
4. Uygulama sonrası eller yıkanırsa, eller tekrar ilaçlanmalıdır.
5. İlaçı 8-12 saat (bazı kılavuzlarda 8-14 saat) ciltte bırakın ve sonra yıkayın. ^{[4] [7]}
6. 7 gün sonra aynı uygulamayı tekrar edin. ^{[6] [7] [8]}

Bu adımların amacı, ilacın akarın yerleştiği tüm bölgelere temas etmesini ve yumurtadan yeni çıkan evrelerin de yakalanmasını sağlamaktır. ^{[4] [8]}

Ağızdan tedavi: İvermektin ne zaman düşünülür?

Ağızdan alınan ivermektin, bazı hastalarda topikal tedaviye alternatif veya tamamlayıcı olabilir. CDC, klasik uyuzda ivermektinin iki doz halinde (200 mikrogram/kg) ve 7-14 gün arayla alınabileceğini belirtir. ^[4] Bununla birlikte belirli gruplarda (örneğin 15 kg altı çocuklar ve gebeler) güvenlilik verileri sınırlıdır; bu nedenle karar mutlaka hekim tarafından verilmelidir. ^[4]

Permetrin ile ivermektin arasında etkinlik açısından “mucize fark” beklemek doğru değildir. Cochrane derlemesi, mevcut çalışmalarda permetrin ile (sistemik veya topikal) ivermektin arasında çoğu sonuçta belirgin bir üstünlük farkı saptanmadığını rapor eder; kanıt kalitesi ise çalışmalara göre değişkendir. ^[9] Bu nedenle seçim; hastanın yaşı, gebelik durumu, eşlik eden hastalıklar, uygulanabilirlik ve salgın kontrolü gibi pratik faktörlere göre yapılır. ^{[4] [8]}

Kabuklu (Norveç) uyuzda tedavi ve izolasyon

Kabuklu uyuz, çok yüksek akar yükü nedeniyle hem kişi için komplikasyon hem de çevre için salgın riski taşır. ^{[1] [11]} CDC, kabuklu uyuzda bulaşın kısa temasla ve eşyalarla daha kolay olabildiğini; bu nedenle agresif tedavi ve sıkı kontrol gerektiğini vurgular. ^[11]

Kabuklu uyuzda genellikle oral ve topikal ajanların birlikte kullanılması tercih edilir. CDC, ivermektinin kabuklu uyuzda topikal ajanla birlikte verilmesini ve bazı ağır tablolar için birden fazla doz şemasının kullanılabildiğini belirtir. ^[4] Ayrıca kalın kabukların ilacın deri içine geçişini azaltabileceği için, hekim uygun görürse keratolitik desteklerle kabukların inceltilmesi gündeme gelebilir. ^[4] Bu hasta grubunda kurum içi izolasyon, eşya yönetimi ve temaslı taraması salgın kontrolünün temelidir. ^{[11] [12]}

Nodüler uyuz: Neden bazen uzun sürer?

Nodüler uyuzda asıl sorun çoğu zaman akarın “yaşıyor olması”ndan çok, derinin bağışıklık yanıtının nodül şeklinde uzamasıdır. Bu yüzden başarılı tedaviden sonra bile genital bölgede veya kasık çevresinde sert, kaşıntılı nodüller bir süre kalabilir. Bu durumda yeniden enfestasyon ile “kalıntı reaksiyonu” ayrımı klinik muayene ile yapılır; gereksiz tekrar ilaçlamadan kaçınmak gerekir. ^{[5] [8]}

Nodüler görünüm, başka hastalıklarla da karışabileceği için (örneğin bazı dermatitler veya enfeksiyonlar) kontrol muayenesi önemlidir. Kişi, yeni tüneller ve yeni papüller gelişip gelişmediğini, ev içi temaslıların eşzamanlı tedavi edilip edilmediğini ve çevre önlemlerinin uygulanıp uygulanmadığını hekimiyle birlikte değerlendirmelidir. ^{[2] [8]}

Tedavi sonrası kaşıntı: Başarısızlık mı, beklenen süreç mi?

Uyuz tedavisine başlandıktan sonra kaşıntının hemen bitmemesi çok sık görülür. CDC, kaşıntının akarlar ve yumurtalar öldürülse bile “birkaç hafta” sürebileceğini; bunun vücudun devam eden aşırı duyarlılık tepkisinden kaynaklandığını açıkça belirtir. ^[5] Bu dönemde kaşıntı giderek azalır, ancak kişi kaşımaya devam ederse cilt tahrişi uzayabilir.

Peki ne zaman “yeniden tedavi” düşünülür? CDC’ye göre, tedaviden 2-4 hafta sonra kaşıntı hala belirginse veya yeni tüneller ya da yeni papül benzeri döküntüler ortaya çıkıyorsa, yeniden değerlendirme ve gerekirse tekrar tedavi gerekebilir. ^[5] Benzer uyarılar bazı halk sağlığı kılavuzlarında da yer alır. ^[10] Bu ayrımı doğru yapmak önemlidir; çünkü gereksiz tekrar uygulamalar cildi irrite edebilir, fakat gerçek reinfestasyonu da atlamamak gerekir. ^[5]

Uyuz tedavisinde en sık yapılan hatalar

Uyuz tedavisinin “işe yaramadı” gibi görünmesinin önemli bir kısmı, ilacın yanlış uygulanması veya temaslı-çevre yönetiminin eksik kalmasıdır. Aşağıdaki hatalar, kılavuzların en çok vurguladığı başarısızlık nedenleriyle örtüşür. ^{[2] [4] [8]}

1. Sadece kaşınan kişiyi tedavi edip ev içindeki diğer yakın temaslıları tedavisiz bırakmak. ^[2]
2. İlacı yalnızca döküntünün olduğu bölgelere sürmek; oysa boyundan aşağı tüm cildi kapsaması gerekir. ^[4]
3. Parmak araları, tırnak kenarları, bilek kıvrımı ve genital bölge gibi alanları atlamak. ^[8]
4. İlacı önerilen süreden önce yıkamak veya çok kısa süre vücutta bırakmak. ^{[4] [7]}
5. 7 gün sonra ikinci uygulamayı yapmamak ve yumurtadan çıkan evreleri kaçırmak. ^{[6] [8]}
6. Tedavi sırasında yakın temasın tamamen kesilmemesi ve yeniden maruziyet yaşamak. ^[2]
7. Son 3 gün içinde ciltle temas eden tekstilleri yıkamamak veya izole etmemek. ^[2]
8. Kaşıntı birkaç gün devam ediyor diye “hemen tekrar ilaç sürmek” ve cildi gereksiz tahriş etmek. ^[5]
9. Kabuklu uyuz şüphesinde gecikmek ve izolasyonu/kurum planını uygulamamak. ^{[11] [12]}
10. Reçetesiz ürünlerle kendi kendine tedaviye çalışmak ve tanıyı geciktirmek. ^[4]

Eşyalar ve ev düzeni: Yeniden bulaşı azaltmanın net yolu

Uyuzda çevre yönetimi, “evi baştan aşağı kimyasalla yıkamak” demek değildir. Hedef; ciltle yakın temas eden tekstilleri doğru şekilde temizlemek ve yıkanamayanları süreli izole etmektir. ^[2] CDC, tedaviye başlamadan önceki 3 gün içinde ciltle temas eden giysi, havlu ve yatak takımlarının sıcak suda yıkanmasını ve sıcak kurutmada kurutulmasını önerir. ^[2]

Isı konusunda CDC net bir eşik verir: 50°C’nin üzerindeki sıcaklıkta en az 10 dakika yıkama, akarları ve yumurtaları öldürür. ^[2] Yıkanamayacak veya kuru temizlemeye verilemeyecek eşyalar, kapalı bir poşette birkaç gün ile bir hafta arasında bekletilerek güvenli hale getirilebilir. ^[2] Akarın vücut dışında genellikle 2-3 günden fazla yaşamaması, bu önerilerin bilimsel temelidir. ^[2]

Ev içi plan: İlk 72 saatte ne yapmalı?

Uyuz şüphesinde tanı kesinleştiğinde, “her şeyi aynı gün başlatmak” başarı şansını artırır. CDC’nin temaslı ve çevre kontrol önerileri, pratikte aşağıdaki planla uygulanabilir. ^[2]

1. Aynı evde yaşayanları ve yakın temaslıları aynı gün tedavi planına dahil edin. ^[2]
2. Tedaviden önceki 3 günde kullanılan çarşaf, yastık kılıfı, havlu, iç çamaşırı ve pijamaları ayırın. ^[2]
3. Bu tekstilleri sıcak suyla yıkayın ve mümkünse sıcak kurutmada kurutun. ^[2]
4. Yıkanamayan eşyaları kapalı poşete koyun ve birkaç gün ile 1 hafta bekletin. ^[2]
5. Tedavi sonrası 24 saat içinde yakın ten temasını sınırlayın ve aynı yatak/tekstil paylaşımından kaçının. ^[2]
6. gün için ikinci uygulamayı takvime yazın; unutmamak, başarının anahtarıdır. ^{[6] [8]}

Bu planın amacı, “bir kişide bitti, diğerinden geri geldi” döngüsünü kırmaktır. Özellikle evde çocuk varsa veya yakın fiziksel temas kaçınılmazsa, eşzamanlı uygulama daha da kritik hale gelir. ^[2]

Temaslıların eşzamanlı tedavisi neden şart?

Uyuzda en sık “döngü kırıcı” adım, temaslıların aynı gün tedavi edilmesidir. CDC, aynı evde yaşayanların ve yakın temaslıların kişiyle aynı zamanda tedavi edilmesini açıkça önerir. ^[2] UKHSA da, temaslıların doğru tedavi edilmemesinin yeniden enfestasyona yol açabildiğini; yeniden bulaş olduğunda belirtilerin 1-4 gün içinde hızla başlayabildiğini belirtir. ^[12]

Bu yaklaşım, özellikle aile içinde veya yurt, bakım evi gibi kapalı ortamlarda çok kritiktir. Kabuklu uyuz gibi tablolar, çevreye saçılan deri pulları nedeniyle bulaşı artırabildiğinden, temaslı taraması ve kurum içi planlama daha da önem kazanır. ^{[11] [12]} Kişinin son haftalarda yakın temas ettiği kişileri bilgilendirmesi, yayılımı azaltmada pratik bir adımdır. ^[2]

Okul, iş ve sosyal hayat: Ne zaman dönülür?

Uyuzun bulaştırıcılığı, etkili tedavi başladıktan sonra belirgin biçimde azalır. CDC, çocukların ve yetişkinlerin genellikle tedaviden sonraki gün okul, iş veya bakıma dönebileceğini belirtir. ^[2] NHS kaynaklarında da ilk uygulama tamamlandıktan sonra okula veya işe dönüşün mümkün olduğu ifade edilir. ^{[6] [7]}

Bununla birlikte kurumlarda salgın yönetimi ayrı bir konudur. Bakım evleri ve benzeri yerlerde tek bir “dönüş tarihi” kuralından çok, kurumun enfeksiyon kontrol planı, temaslı sayısı ve kabuklu uyuz varlığı gibi faktörler belirleyicidir. ^{[11] [12]} Şüpheli vakalarda erken bildirim ve eşzamanlı uygulama, salgını büyümeden durdurmanın en kısa yoludur. ^[12]

Uyuz hayvanlardan bulaşır mı?

Köpek, kedi gibi evcil hayvanlarda görülen uyuz benzeri durumlar genellikle farklı akar türleriyle ilişkilidir. Victoria Sağlık kılavuzu, hayvanların insan uyuzunu yaymadığını; evcil hayvanların “mange” yapan farklı bir akar taşıyabileceğini ve bu akarın insanda çoğalamayıp birkaç gün içinde öldüğünü belirtir. ^[10] Yani hayvan teması sonrası kısa süreli kaşıntı olabilir, fakat insanda kalıcı uyuz tablosu beklenmez. ^[10]

Uyuz hastalığında komplikasyonlar ve risk işaretleri

Uyuz çoğu kişide doğru tedaviyle kontrol altına alınır; ancak kontrol edilmediğinde veya kabuklu formda olduğunda riskler artar. WHO, uyuzun ciltte yaralara yol açabileceğini ve bazı durumlarda ciddi komplikasyonların (kan dolaşımı enfeksiyonu gibi) gelişebileceğini bildirir. ^[1] Özellikle yoğun kaşıma ile oluşan açık yaralar, bakteriyel enfeksiyon açısından izlenmelidir.

Aşağıdaki durumlarda gecikmeden tıbbi değerlendirme gerekir: yaygın kabuklanma veya hızla yayılan pullanma, yüksek ateş, şiddetli ağrı, irinli akıntı, hızla artan kızarıklık, bağışıklığı baskılanmış olma, bebeklik dönemi ve gebelik. ^{[1] [4]} Bu gruplarda tedavi seçimi ve uygulama alanı farklılaşabilir; kontrolsüz uygulamalar hem etkisiz kalabilir hem de cildi tahriş edebilir. ^[4]

Gebelikte, emzirmede ve bebeklerde yaklaşım

Gebelik ve emzirme döneminde uyuz tedavisi, hem anne hem bebek güvenliği nedeniyle daha dikkatli planlanır. Topikal permetrin, birçok kılavuzda ilk seçenekler arasında yer alır; CDC, permetrinin en az 2 aylık kişilerde kullanılmak üzere onaylı olduğunu ve boyundan aşağı uygulanıp 8-14 saat sonra yıkandığını belirtir. ^[4] Bebeklerde baş ve boyun tutulumu daha sık olduğundan, hekim önerisiyle uygulama alanı genişleyebilir. ^[2]

Oral ivermektin için ise CDC, 15 kg altı çocuklarda ve gebelerde güvenlilik verilerinin sınırlı olduğunu vurgular. ^[4] Bu nedenle bu gruplarda karar, yarar-risk değerlendirmesiyle ve hekimin gözetiminde verilmelidir. ^[4] Kısacası “internetten öğrendim, tablet aldım” yaklaşımı bu gruplarda özellikle sakıncalıdır. ^[4]

Uyuzdan korunma: Gerçekçi ve uygulanabilir önlemler

Uyuzdan korunmada en etkili yaklaşım, bulaş zincirini erken fark edip hızlı kırmaktır. Yakın cilt temasıyla bulaş baskın olduğu için, tanı almış kişiyle uzun süreli temasın kesilmesi ve ortak tekstil kullanımının durdurulması temel adımdır. ^[2] Bunun yanında aile içi eşzamanlı tedavi ve tekstillerin doğru yıkanması, tekrar bulaşı belirgin biçimde azaltır. ^[2]

Kurumlarda korunma daha sistematiktir: erken bildirim, temaslı listesi oluşturma, eşzamanlı uygulama, kabuklu uyuz şüphesinde hızlı izolasyon ve eğitim. ^{[11] [12]} Uyuz, “ayıp” bir durum değildir; hızlı tedavi ve doğru iletişimle kontrol edilebilir. Stigma nedeniyle gizlemek, aslında daha çok kişiye bulaşmasına ve tedavinin uzamasına yol açar. ^[12]

Sık sorulan sorular

Uyuz kendi kendine geçer mi?

Uyuz, akar deride yaşamaya devam ettiği için tedavi edilmeden kendiliğinden düzelmesi beklenmez. Üstelik kişi belirti olmasa bile bulaştırıcı olabilir ve ev içinde yayılım artabilir. ^[2]

Tedavi oldum ama hala kaşınıyorum, bu normal mi?

Evet, çoğu kişide kaşıntı birkaç hafta devam edebilir. Bu durum genellikle bağışıklık sisteminin ölü akar ve kalıntılarına verdiği yanıta bağlıdır. ^[5] Ancak 2-4 hafta sonra kaşıntı hala belirginse veya yeni tüneller ve yeni döküntüler çıkıyorsa tekrar değerlendirme gerekir. ^[5]

Eşyaları kaç derecede yıkamalıyım?

CDC, 50°C’nin üzerindeki sıcaklıkta en az 10 dakika yıkamanın akar ve yumurtaları öldürdüğünü belirtir. ^[2] Sıcak kurutma da destekleyicidir. ^[2]

Kabuklu uyuz neden daha risklidir?

Kabuklu uyuzda akar yükü çok yüksek olabilir ve bulaş kısa temasla ve eşyalarla daha kolay gerçekleşebilir. ^{[1] [11]} Bu nedenle tedavi daha yoğun planlanır ve izolasyon-salgın yönetimi ön plana çıkar. ^[11]

Evcil hayvanımı tedavi ettirmem gerekir mi?

İnsan uyuzu evcil hayvanlardan yayılmaz; ancak hayvanda “mange” varsa veteriner değerlendirmesi gerekir. ^[10] Hayvan akarı insanda çoğalamaz ve genellikle birkaç gün içinde ölür. ^[10]

Kaynaklar

• [1] World Health Organization (WHO) – Scabies Fact Sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/scabies
• [2] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – About Scabies. https://www.cdc.gov/scabies/about/index.html
• [3] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Signs and Symptoms of Scabies. https://www.cdc.gov/scabies/signs-symptoms/index.html
• [4] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Clinical Care of Scabies. https://www.cdc.gov/scabies/hcp/clinical-care/index.html
• [5] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Treatment of Scabies. https://www.cdc.gov/scabies/treatment/index.html
• [6] NHS – Scabies. https://www.nhs.uk/conditions/scabies/
• [7] Newcastle Hospitals NHS Foundation Trust – Scabies patient information leaflet. https://www.newcastle-hospitals.nhs.uk/services/dermatology/patient-dermatology-information-leaflets/scabies/
• [8] International Union against Sexually Transmitted Infections (IUSTI) – European guideline for the management of scabies (2017) PDF. https://iusti.org/wp-content/uploads/2019/12/Scabies.pdf
• [9] Cochrane Library – Ivermectin and permethrin for treating scabies (CD012994). https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD012994/
• [10] Victorian Government Department of Health – Scabies control guidelines. https://www.health.vic.gov.au/infectious-diseases/scabies-control-guidelines
• [11] Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Clinical Overview of Crusted scabies. https://www.cdc.gov/scabies/hcp/clinical-overview/index.html
• [12] UK Health Security Agency (UKHSA) – Guidance on management of scabies cases and outbreaks in closed settings. https://www.gov.uk/government/publications/scabies-management-advice-for-health-professionals/ukhsa-guidance-on-the-management-of-scabies-cases-and-outbreaks-in-long-term-care-facilities-and-other-closed-settings

...

Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi: Bu blogda yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayınlandığı tarihteki mevcut bilimsel verilere dayanarak hazırlanmıştır. Söz konusu bilgiler, profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili herhangi bir soru, endişe veya ihtiyaç durumunda, lütfen bir doktora ya da yetkin bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Bu blogda sunulan bilgilerin kullanımı tamamen okuyucunun sorumluluğundadır. Blog sahibi, yazarlar veya bağlı kuruluşlar, bu içeriklerin doğruluğu, güncelliği veya eksiksizliği konusunda herhangi bir garanti vermez ve bu bilgilerin kullanımından kaynaklanabilecek doğrudan veya dolaylı herhangi bir zarar veya kayıptan sorumlu tutulamaz. Sağlık durumunuza ilişkin kararlar almadan önce, mutlaka bir sağlık uzmanına danışmanız gerektiğini unutmayınız. Bu blog, tıbbi bir hizmet sunmamakta olup yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır.