Çene Ağrısı Nedenleri ve Nasıl Geçer?

Çene ağrısı, günlük yaşamı şaşırtıcı biçimde zorlaştırabilen bir şikayettir. Yemek yerken, konuşurken, esnerken ya da sadece sabah uyandığınızda bile çenenizde baskı, sızı veya keskin bir ağrı hissedebilirsiniz. Bu ağrı bazen tek bir kasın yorulmasından kaynaklanır, bazen de çene eklemini (temporomandibular eklem) ilgilendiren daha geniş bir sorunun işaretidir.

İyi haber şu: Çene ağrısı çoğu kişide kalıcı hasara gitmeden, doğru alışkanlıklarla ve basit desteklerle kontrol altına alınabilir. Yine de bazı durumlarda ağrı; enfeksiyon, travma veya nadiren daha ciddi hastalıklar gibi acil değerlendirme gerektiren sebeplere bağlı olabilir. Bu rehberde çene ağrısının en olası nedenlerini, evde uygulanabilecek net adımları ve hangi belirtilerde gecikmeden yardım alınması gerektiğini açık şekilde bulacaksınız.

Çene ağrısı nedir? Ağrı nereden gelir?

Çene ağrısı, alt çeneyi hareket ettiren kaslarda, çene ekleminde veya diş ve çevre dokularda ortaya çıkan rahatsızlık hissidir. Ağrının yeri her zaman tek bir nokta değildir; kulak önü, şakak, yanak, boyun ve hatta başın üst bölgesine doğru yayılabilir. Çene eklemi bozukluklarında (TMD) ağrının çiğneme kasları ve/veya eklem kaynaklı olması en sık görülen tablodur. [1]

Önemli bir ayrım şudur: Çeneden ses gelmesi her zaman sorun demek değildir. NIDCR, ağrı yoksa eklem seslerinin sık görülebileceğini ve tedavi gerektirmeyebileceğini vurgular. [1] Bu nedenle “tıkırtı var” şikayetinin tek başına değil, eşlik eden ağrı ve fonksiyon kısıtlılığı ile birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Çene ağrısı ne kadar yaygın?

Çene eklemi ve çiğneme kaslarını içeren TMD grubu, yaygın görülen kas-iskelet sistemi problemleri arasında yer alır. NIDCR’nin istatistiklerine göre TMD, yetişkinlerde yaklaşık %5-12 oranında görülen bir durum olarak bildirilmektedir. [2] Bu geniş aralık, farklı toplumlarda ve araştırma yöntemlerinde değişen tanımlardan kaynaklanır.

Çene ağrısı neden olur? En sık karşılaşılan nedenler

Diş sıkma ve gıcırdatma (bruksizm)

Bruksizm, uykuda diş gıcırdatma veya gün içinde farkında olmadan dişleri sıkma şeklinde ortaya çıkabilir. Bu alışkanlık, çiğneme kaslarında aşırı yüklenme yaratarak sabahları çene yorgunluğu ve ağrı hissine yol açabilir. [5] NHS de diş gıcırdatmanın bazı kişilerde dişlerde aşınma ve çene ağrısı gibi sorunlara neden olabileceğini belirtir. [4]

Bruksizmi ‘sadece diş sorunu’ gibi düşünmek hatalı olabilir. Stres, uyku kalitesi, bazı ilaçlar veya eşlik eden başka durumlar tabloyu etkileyebilir. Bu yüzden çene ağrısı tekrarlıyorsa, dişlerin aşınma izleri veya sabah baş ağrısı gibi bulgular eşlik ediyorsa düzenli kontrol önem kazanır.

Stres ve gün içi çene kasma

Birçok kişi yoğun odaklanma anında fark etmeden çenesini “kitleyip” kaslarını gerer. Newcastle NHS kaynağı, uyanıkken diş sıkma veya çeneyi gergin tutma davranışının stresli dönemlerde artabildiğini ve belirtileri uzatabildiğini anlatır. [9] Çene ağrısının bazı günler artıp bazı günler azalması, bu tür tetikleyicilerin varlığını düşündürür.

Temporomandibular bozukluklar (TMD)

TMD, çene eklemi ve çevresindeki kasları etkileyen bir dizi durumu ifade eder. NHS, TMD’nin genellikle ciddi olmadığını ve çoğu zaman kendiliğinden iyileşme eğiliminde olduğunu söyler. [3] NIDCR de birçok kişide belirtilerin tedavi olmadan gerileyebileceğini; bu nedenle kalıcı değişiklik yapan girişimlerden kaçınma önerisini vurgular. [1]

TMD’de sık görülen bulgular arasında çene ağrısı, şakak çevresinde baş ağrısı, çeneyi tam açamama, çeneden tıklama veya sürtünme sesleri ve bazı kişilerde kilitlenme sayılabilir. [3] [1]

Tek taraflı çiğneme ve “parafonksiyonel” alışkanlıklar

Sürekli aynı tarafla çiğnemek, sert kabuklu yiyecekleri tek noktadan kırmak, sakız çiğnemeyi uzatmak veya kalem ısırmak gibi alışkanlıklar çene kaslarını tek yönde çalıştırır. NHS, TMD’de sakız çiğneme ve kalem kapağı gibi şeyleri çiğneme davranışından uzak durmayı özellikle önerir. [3] Newcastle NHS kaynağı da benzer biçimde ‘sürekli çiğneme’ ve ‘ağızda bir şey tutma’ alışkanlıklarının eklemi zorlayabileceğini belirtir. [9]

Diş kaynaklı problemler: çürük, çatlak, diş eti hastalığı

Bazen çene ağrısı aslında bir diş ağrısının yansımasıdır. Dişte çürük, çatlak veya diş eti iltihabı olduğunda, ağrı çene boyunca yayılıyor gibi algılanabilir. Diş kaynaklı ağrı çoğu zaman sıcak-soğuk hassasiyeti, çiğnerken sızlama veya belirli bir dişte “batma” şeklinde tarif edilir.

Diş apsesi ve hızlı şişlik

Diş apsesi, diş veya diş eti kaynaklı bakteriyel enfeksiyon sonucu oluşan iltihap birikimidir. NHS, diş apsesinde yüzde veya çenede şişlik, yüksek ateş, ağız açmada zorlanma ve çiğnemede güçlük gibi belirtilerin görülebileceğini bildirir. [10] Bu tablo, “bekleyip geçer” denilecek bir durum değildir; enfeksiyonun kaynağının değerlendirilmesi gerekir.

Travma, darbe ve spor yaralanmaları

Yüze veya çeneye alınan darbe sonrası gelişen ağrı; eklem kapsülünün zedelenmesi, kasların gerilmesi veya daha ciddi olarak kırık/çıkık gibi sorunlarla ilişkili olabilir. Travma sonrası kapanışın değişmesi, çeneyi oynatamama, belirgin şekil bozukluğu veya uyuşma gibi bulgular varsa gecikmeden değerlendirme gerekir.

Artrit ve eklemde “aşınma”

Çene eklemi de diğer eklemler gibi yaşa bağlı aşınma (dejenerasyon) veya iltihaplı romatizmal hastalıkların etkisi altında kalabilir. NHS, TMD nedenleri arasında eklemde yıpranma ve düzensiz kapanış gibi etkenleri sayar. [3] Artrit şüphesinde; sabah tutukluğu, başka eklemlerde ağrı-şişlik gibi ek bulguların sorgulanması önemlidir.

Kulak, sinüs ve baş-boyun bölgesinden yansıyan ağrılar

Çene eklemi kulak kanalına çok yakın olduğu için bazı kişiler çene kaynaklı ağrıyı “kulak ağrısı” gibi hisseder. NIDCR, TMD’de kulakta çınlama, işitmede azalma veya baş dönmesi gibi belirtilerin de görülebileceğini belirtir. [1] Öte yandan gerçek bir kulak enfeksiyonu veya sinüs problemi de çene bölgesine yansıyan ağrı yapabilir; bu nedenle bulguların bütün olarak ele alınması gerekir.

Nadir ama önemli: kalp krizi gibi acil durumlar

Çene ağrısı çok nadiren kalp krizi gibi bir acil tablonun parçası olabilir. NHS, bazı kişilerde göğüs ağrısı olmadan da nefes darlığı, bulantı ve sırt veya çene ağrısı görülebileceğini ifade eder. [11] Amerikan Kalp Derneği de özellikle kadınlarda çene, boyun veya sırt ağrısı gibi daha “atipik” belirtilerin eşlik edebileceğini vurgular. [12] Çene ağrısı; göğüste baskı, ani terleme, nefes darlığı veya açıklanamayan şiddetli halsizlik ile birlikteyse acil yardım çağrılmalıdır.

Çene ağrısı belirtileri: hangileri beklenebilir, hangileri alarmdır?

TMD ve bruksizm gibi daha sık nedenlerde belirtiler genellikle yavaş başlar ve dalgalı seyreder. NIDCR, çiğneme kaslarında veya eklemde ağrı, yüz-boyuna yayılan ağrı, çene sertliği, hareket kısıtlılığı veya kilitlenme, eklemden tıkırtı ve dişlerin kapanışında değişiklik gibi işaretleri listeler. [1]

Sık görülen belirtiler

• Çiğnerken, esnerken veya uzun konuşmada artan çene ağrısı.
• Kulak önü ve şakakta hassasiyet; bazen baş ağrısı.
• Çeneden tıklama/çıtlama sesi ve sabah kas yorgunluğu.
• Ağzı tam açamama veya açarken çenenin bir tarafa kayması.
• Boyun ve omuzlarda eşlik eden kas gerginliği.

Acil veya hızlı değerlendirme gerektirebilen belirtiler

NHS, TMD benzeri yakınmalarla birlikte ağız açmada belirgin zorlanma veya kilitlenme, sık ve şiddetli baş ağrıları, görme ile ilgili sorunlar ya da kafa derisinde hassasiyet gibi belirtilerde 111 üzerinden acil değerlendirme önerir. [3]

Diş apsesinde yüzde/çenede hızla artan şişlik, ateş, ağız açmada güçlük ve çiğnemede zorlanma görülebilir; bu durumda diş hekimi değerlendirmesi geciktirilmemelidir. [10] Nefes alma veya yutma güçlüğü varsa acil yardım gerekir. [10]

Çene ağrısı; göğüs baskısı, nefes darlığı, terleme, bulantı veya ani halsizlik ile birlikteyse kalp krizi ihtimali dışlanmadan beklenmemelidir. [11] [12]

Çene ağrısı için doğru değerlendirme nasıl yapılır?

Çene ağrısında hızlı ayırt etme tablosu

Aşağıdaki tablo, çene ağrısında sık görülen senaryoları hızlıca ayırt etmenize yardım eder. Bu tablo tanı koymaz; sadece hangi yönde ilerlemenin daha mantıklı olacağını gösterir.

Senaryo	Tipik ipuçları	Evde ilk adım	Ne zaman değerlendirme?
Kas yorgunluğu / diş sıkma	Sabah daha belirgin ağrı, şakaklarda baskı, dişlerde hassasiyet, çenede yorgunluk.	Dişleri gün içinde ayırma alışkanlığı, yumuşak beslenme, sıcak-soğuk uygulama.	1-2 hafta içinde belirgin düzelme yoksa veya kilitlenme olursa.
TMD (çene eklemi bozukluğu)	Çeneden tıkırtı / çıtırtı, ağzı tam açamama, çenenin kayarak açılması, çiğneme ile artış.	NHS’nin önerdiği “yap/yapma” adımlarını uygulama, egzersizlere başlama.	Ağzı açarken kilitlenme, şiddetli baş ağrısı, görme problemi gibi bulgular varsa acil.
Diş kaynaklı iltihap (apse)	Dişte zonklama, yüzde/çenede şişlik, ateş, kötü tat, çiğnemede artış.	Ağrı kesicileri talimatına uygun kullanma, mümkünse aynı gün diş hekimi görüşü.	Nefes alma/yutma güçlüğü veya hızlı artan şişlikte acil yardım.
Travma	Darbe sonrası ağrı, morarma, kapanışın bozulması, çeneyi oynatamama.	Buz uygulaması ve çeneyi zorlamama; kırık şüphesinde beklememe.	Darbeyi takiben şekil bozukluğu, kanama, uyuşma veya kapanış değişikliği varsa acil.
Yansıyan ağrı (kalp gibi)	Göğüs baskısı, nefes darlığı, terleme, bulantı ile birlikte çeneye vuran ağrı.	Kendi kendine beklememe; acil çağrı.	Bu bulguların herhangi biri varsa acil yardım çağırma.

Çene ağrısı için doğru değerlendirme nasıl yapılır?

Çene ağrısında ilk adım, ağrının kas mı eklem mi yoksa diş kaynaklı mı olabileceğini ayırt etmeye çalışmaktır. NIDCR, değerlendirmede ayrıntılı öykü ve muayenenin temel olduğunu; baş-boyun-yüz ve çene bölgesinde hassasiyet, hareket kısıtlılığı ve eklem seslerinin kontrol edildiğini belirtir. [1]

Gerekli görülürse görüntüleme yöntemleri devreye girer. NIDCR, röntgen, MR veya BT gibi görüntülemelerin bazı durumlarda önerilebileceğini belirtir. [1] Mayo Clinic de tanısal yaklaşımda görüntüleme ve eklem içi yapıların değerlendirilmesinin önemine değinir. [6]

Çene ağrısı nasıl geçer? Evde uygulanabilecek net plan

Çoğu TMD vakasında ilk hedef, çene eklemi ve kaslarına binen yükü azaltmaktır. NHS, TMD’nin genellikle tedavisiz iyileşebileceğini; ancak belirtileri hafifletmek için evde uygulanabilecek adımlar olduğunu söyler. [3] NIDCR de basit yaklaşımların çoğu kişide yeterli olabileceğini vurgular. [1]

1) Çeneyi dinlendiren beslenme: yumuşak diyet

Çene ağrısı varken sert ve uzun çiğneme gerektiren gıdalar kasları gereksiz yere zorlar. NHS, makarna, omlet ve çorba gibi yumuşak yiyecekleri tercih etmeyi önerir. [3] Amaç çeneyi “kilitlemek” değil; geçici bir süre çiğneme yükünü azaltmaktır.

Pratik öneriler: yiyecekleri daha küçük parçalara bölmek, sert kabukları ayıklamak, ön dişlerle ısırarak koparma alışkanlığını azaltmak ve esnerken ağzı aşırı açmamak. [3]

2) Sıcak-soğuk uygulama: süre ve sıklık

Soğuk veya sıcak uygulama, kas ağrısında rahatlama sağlayabilir. NHS, hangisi daha iyi geliyorsa onu denemeyi ve çeneye havluya sarılmış buz veya ısı paketi uygulamayı önerir. [3]

NHS’nin pratik ev önerisi şu şekildedir: dondurulmuş bir paketi (örneğin bezelye) havluya sararak çeneye uygulayın ve bir seferde 5 dakikayı geçmeyin. [3]

Sıcak uygulama için ise sıcak su torbasını havluya sarıp günde iki kez 15-20 dakika uygulama önerisi bulunur. [3]

Bazı fizyoterapi bilgilendirmelerinde sıcak veya soğuğun, cildi koruyacak şekilde 10-15 dakikadan uzun tutulmaması tavsiye edilir. [13] Yüzde uyuşma, his kaybı veya dolaşım sorunu varsa bu uygulamaları profesyonel öneri olmadan yapmamak daha güvenlidir. [13]

3) “Dişler ayrı” dinlenme pozisyonu

Çene kaslarını en çok yoran şeylerden biri, gün içinde dişlerin sürekli temas etmesidir. NHS, yemek dışında dişlerin ayrı olması gerektiğini açıkça söyler. [3] Newcastle NHS kaynağı da doğru dinlenme pozisyonunu “dişler hafif aralık, dudaklar nazikçe kapalı” şeklinde tanımlar. [9]

Bu alışkanlığı yerleştirmek için gün içinde hatırlatıcı koyabilirsiniz. Her hatırladığınızda şu üçlü kontrolü yapın: dişler birbirine değmiyor, dudaklar yumuşakça kapalı, çene kasları gevşek.

4) Masaj ve gevşeme

NHS, ağrılı çiğneme kaslarını masajla rahatlatmayı ve gevşeme yollarını denemeyi önerir. [3] Masajı yaparken amaç “sert bastırmak” değil; kasın gerginliğini yavaşça azaltmaktır. Ağrı keskinleşiyorsa basıncı azaltın.

5) Basit egzersizler: kontrollü hareketle yükü azaltmak

Egzersizler doğru yapıldığında çene hareketini daha kontrollü hale getirebilir. NIDCR, ısı/soguk uygulamasını çeneyi nazikçe esneten ve güçlendiren egzersizlerle birlikte önerebileceğini belirtir. [1]

Aşağıdaki egzersizler, Worcestershire Acute Hospitals NHS Trust’ın fizyoterapi bilgilendirmesinde yer alan örneklerden uyarlanmıştır. Egzersizleri ağrı sınırında değil, ağrıyı artırmadan yapmak esastır. [13]

• Rahat çene: Dilinizi damağa hafifçe yerleştirin, çene kaslarınızı gevşetin ve dişlerinizi aralayın.
• Çene geriye çekme (çene/baş pozisyonu): Dik oturun veya ayakta durun. Başınızı aşağı eğmeden çenenizi geriye doğru çekip ‘çift çene’ hissi oluşturun. 3-5 saniye tutun, 8-10 tekrar yapın.
• Goldfish egzersizi (kısmi ve tam açma): Dil damakta kalacak şekilde, bir parmağınız çene eklemi üzerinde, diğer parmağınız çenede olacak biçimde çeneyi aşağı indirip geri kaldırın. Aynada düz bir hat üzerinde açılıp kapandığından emin olun. 8-10 tekrar yapın; ideal olarak günde 4-5 kez tekrarlayın.
• Desteksiz goldfish: İki işaret parmağınızı eklemlere koyun ve çeneyi desteksiz açıp kapayın. 8-10 tekrar yapın; ideal olarak günde 4-5 kez tekrarlayın.
• Stabilizasyon: Çeneniz nötr pozisyondayken (bir parmak boğumu kadar aralık), çenenin sağ-sol yanlarına ve altına parmaklarla hafif basınç uygulayın. Amaç, çenenin sabit kalmasıdır; zorlamayın.
• Egzersizlerden sonra ağrı kısa süreli artabilir; ancak belirgin kötüleşme oluyorsa egzersizi bırakıp değerlendirme alın. [13]

6) Reçetesiz ağrı kesiciler ve güvenli kullanım

NHS, TMD’de parasetamol veya ibuprofen gibi ağrı kesicileri kullanabileceğinizi belirtir. [3] Bu ilaçların bazı kişiler için uygun olmayabileceğini unutmayın. Etiket talimatına uymak, başka ilaçlarla etkileşimleri göz önünde bulundurmak ve kronik hastalığınız varsa hekime/diyetinize danışmak gerekir.

7) Alışkanlıkları düzeltme: “yapma” listesi

Çene ağrısında çoğu zaman iyileşmeyi hızlandıran şey, ağrıyı artıran davranışları kesmektir. NHS’nin TMD için önerdiği kaçınma listesi nettir: sakız ve kalem kapağı çiğnememek, tırnak yememek, ön dişlerle koparma yapmamak, esnerken ağzı çok açmamak ve dişleri sıkmamak. [3]

Çene ağrısı geçmiyorsa: profesyonel tedavi seçenekleri

Evde bakım adımlarına rağmen şikayetler sürüyorsa, tedavi planı altta yatan nedene göre şekillenir. NIDCR, kalıcı değişiklik yapan işlemler veya cerrahinin çoğu durumda önerilmediğini; önce cerrahi olmayan yaklaşımların tercih edilmesi gerektiğini vurgular. [1]

Splint (gece plağı) ve kapanışla ilgili yaklaşımlar

Diş sıkma ve gıcırdatmanın belirgin olduğu durumlarda, diş hekimi tarafından önerilen çıkarılabilir bir ağız aparatı (splint) bazı kişilerde kas yükünü azaltmaya yardımcı olabilir. Newcastle NHS kaynağı, splint kullanımının kaslardaki gerginliği azaltmaya katkı sağlayabileceğini belirtir. [9]

Ancak etkiler kişiden kişiye değişebilir. Cochrane derlemesi, okluzal splint gibi “kapanış” temelli girişimlerin bazı sonuçlarda fayda gösterebileceğini, fakat kanıtın çoğu sonuç için belirsiz veya düşük kesinlikte olduğunu raporlar. [7] Bu nedenle splint, “mucize çözüm” değil; doğru seçilmiş hastada, doğru takip ile bir araçtır.

Fizyoterapi ve davranışsal yaklaşımlar

NIDCR, manuel terapi gibi fizik tedavi yaklaşımlarının fonksiyon ve ağrı üzerinde yarar sağlayabildiğini; ayrıca bilişsel davranışçı terapi ve biyogeribildirim gibi yöntemlerin ağrı yönetiminde yardımcı olabileceğini belirtir. [1] Stresin tetikleyici olduğu kişilerde, gevşeme teknikleri ve uyku düzeni üzerine çalışmak çoğu zaman tedavinin kilit parçasıdır.

İğne/Enjeksiyon tedavileri ve botulinum toksini

Bazı vakalarda, uzman değerlendirmesiyle enjeksiyon seçenekleri gündeme gelebilir. Botulinum toksini enjeksiyonları, aşırı aktif çiğneme kaslarının aktivitesini azaltmayı hedefler. 2024 tarihli bir meta-analiz, botulinum toksininin bazı TMD ağrı ölçütlerinde iyileşme sağlayabileceğini bildirse de sonuçların çalışmalara göre değişebildiğini gösterir. [8]

Enjeksiyonlar kas gücünde geçici azalma gibi yan etkilere neden olabileceğinden, uygulanacaksa mutlaka kişiye özel risk-fayda değerlendirmesiyle planlanmalıdır.

Artroskopi ve cerrahi: ne zaman düşünülür?

Cerrahi, TMD yönetiminde genellikle son basamak olarak görülür. NIDCR, kalıcı değişiklik yapan ve cerrahi içeren yaklaşımlardan, kanıt eksikliği nedeniyle kaçınmayı özellikle önerir. [1] Bu yüzden kilitlenme, ileri yapısal sorun veya başka bir cerrahi endikasyon yoksa çoğu kişide önce koruyucu tedaviler denenir.

Çene ağrısı için hangi bölüme gidilir?

Çene ağrısında başlangıç değerlendirmesi için çoğu zaman diş hekimi uygun ilk adımdır; çünkü diş, diş eti, kapanış ve bruksizm gibi sık nedenler burada değerlendirilir. NHS de diş gıcırdatmanın sorun olabileceği durumlarda diş hekimi yönlendirmesini öne çıkarır. [3]

Ağrı eklem ve kas ağırlıklı ise fizyoterapi desteği, stres ve kaygı belirginse psikolojik destek, enfeksiyon veya travma şüphesinde ise ilgili acil/uzman değerlendirmesi gerekebilir. [3]

Çene ağrısını azaltmak için günlük rutin: 7 net alışkanlık

• Yemek dışında dişlerinizi ayırın ve çene kaslarınızı gevşetin. [3] [9]
• Sert, yapışkan ve uzun çiğneme gerektiren gıdaları geçici olarak azaltın. [3]
• Sakız, kalem kapağı, tırnak yeme gibi alışkanlıklardan uzak durun. [3]
• Esnerken ağzınızı kontrollü açın; “ağzı sonuna kadar açma” yarışına girmeyin. [3]
• Sıcak-soğuk uygulamayı güvenli sürelerde deneyin ve cildi koruyun. [3] [13]
• Ayna karşısında kontrollü çene egzersizlerini doğru formda uygulayın. [13]
• Uyku ve stres yönetimine yatırım yapın; stres dönemlerinde semptomların artabileceğini aklınızda tutun. [9]

Çene ağrısı hakkında sık sorulan sorular

Kaynaklar

• [1] National Institute of Dental and Craniofacial Research (NIDCR). Temporomandibular Disorders (TMD). https://www.nidcr.nih.gov/health-info/tmd
• [2] National Institute of Dental and Craniofacial Research (NIDCR). Temporomandibular Disorders and Jaw Pain – Data & Statistics. https://www.nidcr.nih.gov/research/data-statistics/temporomandibular-disorders-jaw-pain
• [3] NHS. Temporomandibular disorder (TMD). https://www.nhs.uk/conditions/temporomandibular-disorder-tmd/
• [4] NHS. Teeth grinding (bruxism). https://www.nhs.uk/symptoms/teeth-grinding/
• [5] National Institute of Dental and Craniofacial Research (NIDCR). Bruxism. https://www.nidcr.nih.gov/health-info/bruxism
• [6] Mayo Clinic. TMJ disorders – Diagnosis and treatment. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/tmj/diagnosis-treatment/drc-20350945
• [7] Cochrane Library. Occlusal interventions for managing temporomandibular disorders (Review). https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD012850.pub2/abstract
• [8] PLOS ONE / PubMed. Botulinum toxin therapy for temporomandibular disorders: meta-analysis (2024). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38483856/
• [9] Newcastle Hospitals NHS Foundation Trust. Temporomandibular Disorders (TMD) patient information. https://www.newcastle-hospitals.nhs.uk/resources/temporomandibular-disorders-tmd/
• [10] NHS. Dental abscess. https://www.nhs.uk/conditions/dental-abscess/
• [11] NHS. Symptoms of a heart attack. https://www.nhs.uk/conditions/heart-attack/symptoms/
• [12] American Heart Association. Heart Attack Symptoms in Women. https://www.heart.org/en/health-topics/heart-attack/warning-signs-of-a-heart-attack/heart-attack-symptoms-in-women
• [13] Worcestershire Acute Hospitals NHS Trust. Temporomandibular Joint (TMJ) Pain – Physiotherapy Management. https://www.worcsacute.nhs.uk/leaflets/temporomandibular-joint-tmj-pain-physiotherapy-management/

...

Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi: Bu blogda yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayınlandığı tarihteki mevcut bilimsel verilere dayanarak hazırlanmıştır. Söz konusu bilgiler, profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili herhangi bir soru, endişe veya ihtiyaç durumunda, lütfen bir doktora ya da yetkin bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Bu blogda sunulan bilgilerin kullanımı tamamen okuyucunun sorumluluğundadır. Blog sahibi, yazarlar veya bağlı kuruluşlar, bu içeriklerin doğruluğu, güncelliği veya eksiksizliği konusunda herhangi bir garanti vermez ve bu bilgilerin kullanımından kaynaklanabilecek doğrudan veya dolaylı herhangi bir zarar veya kayıptan sorumlu tutulamaz. Sağlık durumunuza ilişkin kararlar almadan önce, mutlaka bir sağlık uzmanına danışmanız gerektiğini unutmayınız. Bu blog, tıbbi bir hizmet sunmamakta olup yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır.