Vertigo Nedir? Belirtiler, Nedenler ve Tedavi Rehberi

Vertigo, kişinin kendisinin ya da çevresinin dönüyor, savruluyor veya hareket ediyormuş gibi algıladığı; çoğu zaman denge kaybı ve bulantı ile birlikte seyreden özel bir baş dönmesi türüdür.[¹] Sıradan bir sersemlik hissinden farklı olarak, ‘dünya dönüyor’ duygusu baskındır ve kişi günlük işlerini sürdürmekte zorlanabilir.

Vertigo tek başına bir hastalık adı gibi kullanılsa da aslında çoğu durumda altta yatan bir sorunun belirtisidir.[¹] En sık nedenler iç kulaktaki denge organını ilgilendirir; daha nadiren beyincik ve beyin sapı gibi merkezi sinir sistemi kaynaklı durumlar gündeme gelir.[²] Bu yüzden doğru yaklaşım, ‘vertigo nasıl geçer?’ sorusunu, ‘vertigo neden oldu ve hangi tip?’ sorusuyla birlikte ele almaktır.

Bu kapsamlı rehberde vertigonun nasıl oluştuğunu, hangi belirtilerin hangi nedene işaret edebileceğini, tanıda kullanılan temel muayene ve testleri ve güncel tedavi seçeneklerini adım adım anlatacağız.[¹] Ayrıca evde güvenliği artıran pratik önlemler, egzersizlerin mantığı ve hangi durumlarda acil değerlendirme gerektiği gibi kritik noktaları da net biçimde özetleyeceğiz.

Vertigo bir his mi, denge sistemi arızası mı?

Vertigo, bir duyumdur: Beynin ‘hareket’ ve ‘konum’ algısının gerçeklikle uyuşmadığı bir anda ortaya çıkar.[²] Dengeyi sağlayan üç ana bilgi kaynağı vardır: iç kulak (vestibüler sistem), gözler ve kas-eklem duyusu (propriyosepsiyon).[²] Bu üç kaynaktan gelen sinyaller birbiriyle tutarlı olmadığında beyin, sanki dönüyormuşsunuz gibi bir algı üretebilir.

Örneğin iç kulak ‘dönüyorsun’ sinyali gönderirken gözler sabit bir görüntü görüyorsa veya tam tersi oluyorsa, bulantı ve terleme gibi otonom belirtiler devreye girebilir.[²] Bu durum, vertigo atağında mide bulantısının neden bu kadar baskın olduğunu açıklar.

Buradaki kritik nokta şudur: Vertigo, denge sisteminin herhangi bir halkasında (iç kulak, vestibüler sinir, beyin sapı, beyincik) ortaya çıkan sorunlarla gelişebilir.[²] Dolayısıyla tedavi, sadece ‘baş dönmesini bastırma’ değil, mümkünse kaynağı düzeltme ve beynin dengeye yeniden uyum sağlamasını hızlandırma hedefini taşır.

Baş dönmesi ile vertigo aynı şey değildir

Günlük dilde ‘başım dönüyor’ dendiğinde çok farklı durumlar kastedilebilir. Vertigo, bunlardan yalnızca biridir ve karakteristik olarak sahte dönme/hareket hissi ön plandadır.[¹]

Bazı kişilerde asıl sorun ‘bayılacak gibi olma’ (presenkop), bazılarında ‘dengesizlik ve yalpalama’ (disequilibrium), bazılarında ise ‘hafiflik/boşluk’ hissidir.[²] Bu ayrım önemlidir; çünkü nedenler ve yapılacak değerlendirme değişir.

Bu nedenle hekimin ilk sorduğu sorulardan biri genellikle şudur: ‘Tam olarak ne hissediyorsunuz?’ Dönme hissi mi var, yoksa göz kararması mı? Yürürken mi artıyor, yatakta dönerken mi? Bu soruların yanıtı, vertigonun kaynağına giden yolu kısaltır.

Periferik ve santral vertigo: En temel ayrım

Vertigo kabaca iki ana gruba ayrılır: Periferik vertigo (iç kulak/vestibüler sinir kaynaklı) ve santral vertigo (beyin sapı-beyincik gibi merkezi sinir sistemi kaynaklı).[²]

Periferik vertigo toplumda daha sık görülür; ataklar çoğu zaman baş pozisyonu ile tetiklenir ve bulantı belirgindir.[²] Santral vertigoda ise eşlik eden nörolojik belirtiler (kol-bacak güçsüzlüğü, konuşma bozukluğu, çift görme gibi) daha uyarıcıdır ve acil değerlendirme gerektirebilir.[¹]

Aşağıdaki tablo, iki grubun pratikte en sık görülen farklarını hızlıca karşılaştırır. Bu tablo tanı koydurmaz; ama hangi yönde araştırma yapılacağını anlamayı kolaylaştırır.

Özellik	Periferik vertigo (daha sık)	Santral vertigo (daha nadir, daha riskli olabilir)
Kaynak	İç kulak, denge siniri	Beyin sapı, beyincik, beyin damarları
Tetikleyici	Baş/beden pozisyon değişikliği sık	Pozisyonla ilişkisi daha zayıf olabilir
Atak süresi	Saniyeler-dakikalar ya da saatler; nedene göre değişir	Sıklıkla daha uzun sürebilir; dalgalı seyredebilir
İşitme yakınması	Bazı nedenlerde çınlama/işitme kaybı olabilir	Genellikle işitme yakınması eşlik etmez
Nistagmus (göz atımı)	Sıklıkla var; muayenede yönü ipucu verebilir	Var olabilir; bazen atipiktir
Eşlik eden nörolojik bulgular	Genellikle yok	Denge bozukluğu ile birlikte güç kaybı, konuşma bozukluğu, çift görme gibi bulgular olabilir
Ne zaman acil?	Şiddetli kusma-sıvı kaybı veya travma riski varsa	Yeni nörolojik bulgu, şiddetli baş ağrısı, bilinç değişikliği varsa acil değerlendirme gerekir

Santral vertigo şüphesi yaratan belirtiler varsa gecikmeden acil yardım almak önemlidir.[¹]

Vertigo neden olur? En sık nedenler ve ipuçları

Vertigonun nedeni, atağın süresi, tetikleyiciler ve eşlik eden kulak veya nörolojik belirtiler üzerinden düşünülür.[²] Aşağıda klinikte en sık karşılaşılan başlıkları, pratik ipuçlarıyla birlikte bulacaksınız.

Her alt başlıkta ‘tipik tablo’yu anlatıyoruz; ancak her hastada bire bir aynı görünmeyebilir. Özellikle ilk kez ortaya çıkan, şiddetli veya alışılmadık seyreden vertigoda profesyonel değerlendirme esastır.[¹]

1) İyi huylu paroksismal pozisyonel vertigo (BPPV)

BPPV, iç kulakta yer alan çok küçük ‘otolit’ parçacıklarının yarım daire kanallarına kaçmasıyla gelişen, pozisyonla tetiklenen vertigo tablosudur.[²] Halk arasında ‘kristal oynaması’ denmesi bu mekanizmayla ilişkilidir.

Tipik olarak yatakta dönerken, başı yukarı kaldırırken, öne eğilirken veya hızlı doğrulurken aniden başlayan kısa süreli dönme hissi olur.[⁵] Atak genellikle saniyeler içinde zirve yapar; kişi bir süre kendini sersem ve güvensiz hissedebilir.

BPPV pek çok yaşta görülebilse de orta yaş ve ileri yaşta daha sık bildirilir.[⁵] İyi haber şu ki, doğru manevralarla çoğu vakada belirgin rahatlama sağlanabilir.[³]

Cochrane derlemeleri, kanalit yeniden konumlandırma (Epley gibi) manevralarının BPPV’de semptomları azaltmada plaseboya veya manevra dışı yaklaşımlara kıyasla daha etkili olduğunu göstermektedir.[³] Buna rağmen BPPV tekrarlayabilen bir durumdur; özellikle tekrarlayan ataklarda risk faktörlerinin gözden geçirilmesi faydalıdır.[⁴]

2) Vestibüler nörit ve labirentit

Vestibüler nörit, denge sinirinin (vestibüler sinir) iltihaplanmasıyla ilişkili; ani başlayan ve saatler-günler sürebilen şiddetli vertigo ile seyreden bir tablodur.[⁶] Genellikle işitme kaybı beklenmez; işitme kaybı ve çınlama belirginse ‘labirentit’ gibi iç kulak yapılarının daha geniş etkilenmesi düşünülür.[⁶]

NHS kaynakları, bu durumların çoğu kişide birkaç hafta içinde belirgin şekilde düzeldiğini; erken dönemde bulantı-kusma çok şiddetliyse kısa süreli ilaçların kullanılabildiğini vurgular.[⁶] Ayrıca mümkün olduğunca erken ve nazik hareketle aktiviteye dönmek, beynin denge sistemini yeniden ‘kalibre etmesini’ kolaylaştırabilir.[¹]

Steroid gibi bazı tedavilerin yararıyla ilgili çalışmalar olsa da Cochrane değerlendirmeleri, tek başına steroid kullanımının net faydasını destekleyen kanıtların sınırlı olduğunu bildirir.[⁷] Bu nedenle tedavi planı kişiye, semptom şiddetine ve hekimin klinik değerlendirmesine göre düzenlenir.

3) Meniere hastalığı

Meniere hastalığı, iç kulaktaki sıvı dengesinin bozulmasıyla ilişkili; tekrarlayan vertigo atakları, dalgalanan işitme kaybı, kulak çınlaması ve kulakta dolgunluk hissi ile karakterize bir tablodur.[¹⁰]

Tanısal kriterlerde vertigo ataklarının tipik olarak 20 dakika ile 12 saat arasında sürdüğü belirtilir.[⁹] Ataklara işitme yakınmalarının eşlik etmesi, Meniere için önemli bir ipucudur.

Yaşam tarzı düzenlemeleri Meniere yönetiminin temel parçalarından biridir. NIDCD, pek çok hastada diyetle günlük sodyumun yaklaşık 1500-2000 mg aralığına çekilmesinin faydalı olabileceğini belirtir.[¹⁰] Bu yaklaşım genellikle hekim tarafından, kişinin diğer hastalıkları da dikkate alınarak planlanır.

Toplum düzeyinde ise Dünya Sağlık Örgütü yetişkinler için günlük sodyumun 2000 mg’ın altında (yaklaşık 5 g tuz) tutulmasını önerir.[¹⁴] Meniere’de hedef daha kişiselleştirilmiş olabilir; ancak ‘gizli tuz’ kaynaklarını azaltmak birçok kişi için pratik bir başlangıçtır.

4) Vestibüler migren

Baş ağrısı olsun veya olmasın, migren spektrumunda vestibüler belirtiler görülebilir. Vestibüler migren, tekrarlayan vertigo ataklarıyla birlikte migrene özgü bulguların (ışığa veya sese hassasiyet, zonklayıcı baş ağrısı, aura gibi) eşlik edebildiği bir tablodur.[¹¹]

Bárány Derneği ve Uluslararası Baş Ağrısı Derneği’nin kriterlerinde vestibüler migren ataklarının süresi 5 dakika ile 72 saat arasında tanımlanır.[¹¹] Atak sırasında hareketle artan baş dönmesi, başın içinde ‘savurulma’ hissi veya dengesizlik görülebilir.

Vestibüler migrenin yönetimi, migren tetikleyicilerinin belirlenmesi, düzenli uyku ve öğün düzeni, yeterli sıvı alımı ve gerekirse hekim tarafından planlanan migren tedavilerini içerir.[¹¹]

5) Diğer olası nedenler

Vertigo bazen daha nadir nedenlerle de ortaya çıkar. Orta kulakla ilişkili kronik sorunlar, işitme siniri çevresindeki iyi huylu kitleler veya baş-boyun travmaları bu grupta sayılabilir.[²]

Ayrıca kan şekeri düşüklüğü, tiroid bozuklukları, ciddi sıvı kaybı, bazı ilaçların yan etkileri ve boyun kaynaklı sorunlar ‘baş dönmesi’ şikayetini artırabilir. Ancak bu durumların hepsi gerçek vertigo oluşturmaz; bu nedenle doğru tanım (dönme hissi var mı?) yine belirleyicidir.[²]

En kritik nokta, yeni başlayan vertigo ile birlikte kol-bacak güçsüzlüğü, konuşma bozukluğu, yüz felci, şiddetli yeni baş ağrısı veya bilinç değişikliği gibi bulguların acil değerlendirme gerektirmesidir.[¹]

Vertigo belirtileri: Sadece baş dönmesi değildir

Vertigo atağında en belirgin his ‘dönme’ olsa da beden çoğu zaman çok daha geniş bir tepki verir. Bu belirtiler hem atağı zorlaştırır hem de altta yatan nedeni anlamak için ipucu taşır.

En sık görülen belirtiler aşağıdaki gibidir:

• Dönme veya savrulma hissi, dengesizlik ve düşme eğilimi.[¹]
• Mide bulantısı, kusma ve iştah kapanması.[²]
• Soğuk terleme, çarpıntı benzeri otonom belirtiler.[²]
• Gözlerde istemsiz atım (nistagmus) ve odaklanmada zorlanma.[²]
• Kulakta dolgunluk, çınlama veya işitme değişikliği (özellikle Meniere veya labirentit gibi durumlarda).[⁶][¹⁰]

Nistagmus, özellikle hekim muayenesinde vertigonun periferik mi santral mi olduğu hakkında değerli bilgi verir.[²] Bu nedenle evde ‘gözüm atıyor’ hissi yaşayan bir kişinin bunu randevuda özellikle belirtmesi tanı sürecini kolaylaştırır.

Bazı kişilerde vertigoya boyun kaslarında gerilme ve buna bağlı baş ağrısı eşlik edebilir. Vestibüler migrende ise baş ağrısı veya migren belirtileri atağın merkezinde yer alabilir.[¹¹]

Vertigo atağı sırasında ne yapılmalı?

Vertigo atağı başladığında hedef, önce güvenliği sağlamak ve bulantı-düşme riskini azaltmaktır. Aşağıdaki adımlar pek çok kişi için pratik bir ‘ilk yardım’ çerçevesi sunar; ancak şiddetli veya alışılmadık belirtilerde tıbbi yardım geciktirilmemelidir.[¹]

Uygulanabilir, net bir yol haritası:

1. Güvenli bir yere oturun veya uzanın. Özellikle ayakta kalıp düşme riskini artırmayın.
2. Başınızı mümkün olduğunca sabit tutun ve gözlerinizi tek bir noktaya odaklamayı deneyin. Bu, duyusal uyumsuzluğu azaltabilir.
3. Işık ve gürültü atağı artırıyorsa ortamı sakinleştirin; mümkünse loş ve sessiz bir yerde dinlenin.
4. Bulantı varsa küçük yudumlarla su alın; kusma sürüyorsa sıvı kaybı açısından dikkatli olun.
5. Atak geçene kadar araç kullanmayın, merdiven inip çıkmayın ve tek başınıza banyo yapmayın.

Atağın ardından bir süre sersemlik veya dengesizlik kalabilir. Bu dönemde ani doğrulma ve hızlı baş hareketlerinden kaçınmak düşme riskini azaltır.[⁵]

Ne zaman acil değerlendirme gerekir?

Vertigonun önemli bir kısmı iç kulak kaynaklı ve iyi seyirli olsa da bazı belirtiler daha ciddi bir soruna işaret edebilir.[¹] Aşağıdaki durumlarda acil değerlendirme gerekir:

• İlk kez ortaya çıkan ve çok şiddetli vertigo ile birlikte yeni gelişen konuşma bozukluğu, kol-bacak güçsüzlüğü, yüzde kayma, çift görme veya yutma güçlüğü.[¹]
• Yeni başlayan, alışılmadık derecede şiddetli baş ağrısı (özellikle ‘hayatımın en şiddetlisi’ gibi tarifleniyorsa).[¹]
• Bilinç değişikliği, bayılma veya nöbet benzeri tablo.[¹]
• Şiddetli ve durmayan kusma nedeniyle sıvı alamama, belirgin halsizlik ve susuzluk bulguları.[⁶]
• Baş travması sonrası başlayan vertigo veya sık düşme.[¹]

Acil servislerde hekimler, özellikle ‘akut vestibüler sendrom’ denilen; ani başlayan, saatlerce süren vertigo ve dengesizliğin eşlik ettiği tabloda, inme olasılığını dışlamak için ayrıntılı nörolojik muayene ve bazı yatak başı testler kullanır.[¹²] Bu değerlendirme evde yapılabilecek bir test değildir; ancak ciddi nedenleri ayırmak için muayenenin neden bu kadar önemli olduğunu gösterir.

Vertigo tanısı nasıl konur?

Vertigo tanısı çoğunlukla iyi bir öykü ve hedefli muayene ile şekillenir.[²] Hekim şu sorulara net yanıt arar: Atak ne kadar sürüyor? Ne tetikliyor? Kulak belirtileri var mı? Baş ağrısı veya nörolojik yakınma eşlik ediyor mu?

BPPV şüphesinde en önemli ipucu, vertigonun belirli baş hareketleriyle tetiklenmesi ve kısa ataklar halinde gelmesidir.[⁵] Bu durumda muayenede sıklıkla Dix-Hallpike gibi pozisyon testleri ile nistagmus yanıtı değerlendirilir.[⁵]

Vestibüler nörit gibi daha uzun süren tablolarda baş dürtü testi (head impulse), göz hareketlerinin değerlendirilmesi ve yürüme-denge muayenesi ayırıcı tanıya katkı sağlar.[⁸] Santral neden şüphesi varsa hekim gerekli görürse görüntüleme (özellikle MR) isteyebilir.[¹]

Tanı sürecini hızlandıran pratik kayıt: Atak günlüğü

Randevuya giderken kısa bir atak günlüğü tutmak, tanının daha hızlı konmasına yardımcı olabilir. Aşağıdaki bilgileri her atakta not etmek çoğu zaman yeterlidir:

• Atak başlangıç zamanı ve toplam süresi (dakika veya saat olarak).
• Tetikleyici hareket (yatakta dönme, başı yukarı kaldırma, öne eğilme gibi).
• Eşlik eden belirtiler: kulakta çınlama/dolgunluk, işitme azalması, baş ağrısı, ışık-ses hassasiyeti, bulantı-kusma.
• Düşme oldu mu, yürüyüşte belirgin sapma var mı?
• Ataktan önce üst solunum yolu enfeksiyonu, uykusuzluk, yoğun stres, sıvı kaybı gibi durumlar var mı?

Vertigo tedavisi nasıl planlanır?

Vertigo tedavisinde ilk adım, semptomu bastırma ile nedenin tedavisini birbirinden ayırmaktır.[¹] Bazı ilaçlar bulantıyı ve dönme hissini kısa süreli rahatlatabilir; ancak uzun süre kullanıldığında beynin dengeye uyum sürecini yavaşlatabileceği belirtilir.[¹]

Bu nedenle pek çok kaynak, vertigoda ilaçların yalnızca kısa süreli (örneğin 3-5 gün) kullanılmasını; mümkün olan en erken dönemde nazik hareket ve rehabilitasyon yaklaşımını öne çıkarır.[¹][⁶]

En etkili yaklaşım, vertigonun tipine göre hedefli tedavi uygulamaktır. Aşağıda en sık senaryolar için net, pratik bir çerçeve bulacaksınız.

BPPV tedavisi: Düzeltici manevralar

BPPV’de birincil tedavi, kristal parçacıklarını kanaldan çıkarıp uygun bölgeye yönlendirmeyi amaçlayan yeniden konumlandırma manevralarıdır.[²] Bu manevralar doğru kanala ve doğru kulağa göre seçilir; bu nedenle ilk değerlendirmeyi bir uzmanla yapmak güvenliği artırır.

Cochrane kanıtları, Epley gibi manevraların BPPV semptomlarını azaltmada etkili olduğunu destekler.[³] Bir kısım hastada tek uygulama ile belirgin düzelme olurken, bazılarında birkaç tekrar veya kontrol seansı gerekebilir.[³]

Manevralardan önce güçlü bulantı baskılayıcı ilaçlar kullanılması, muayenede nistagmus yanıtını maskeleyebileceği için hekim tarafından uygun görülmedikçe tercih edilmeyebilir. Hedef, doğru tanı ve doğru manevradır.[⁵]

Evde manevra/egzersiz uygulaması için önemli uyarı

İnternette evde Epley gibi anlatımlar yaygındır. Ancak her vertigo BPPV değildir ve her BPPV de aynı kanalda değildir.[⁵] Yanlış manevra, işe yaramamakla kalmayıp şikayeti artırabilir.

Boyun fıtığı, ciddi boyun hareket kısıtlılığı, yeni geçirilmiş boyun/omurga cerrahisi, kontrolsüz kalp-damar hastalığı gibi durumlarda bu manevralar riskli olabilir.[⁵] Bu nedenle ilk uygulamanın profesyonel değerlendirme sonrası öğretilmesi en güvenli yaklaşımdır.

Vestibüler nörit ve labirentitte tedavi yaklaşımı

Bu tabloda ilk günler yoğun vertigo ve bulantı ön planda olabilir. NHS, ağır bulantı-kusma döneminde kısa süreli ilaçların kullanılabildiğini; ancak uzun süreli kullanımın iyileşmeyi yavaşlatabileceğini vurgular.[⁶][¹]

İyileşmeyi hızlandıran temel yaklaşım, mümkün olan en erken dönemde (hekim güvenli gördüğünde) nazik hareketlerle aktiviteye dönmek ve vestibüler rehabilitasyondur.[¹][⁸] Rehabilitasyon; baş-göz koordinasyonunu geliştiren, dengeyi güçlendiren ve beyne yeni denge sinyallerine uyum kazandıran egzersizlerden oluşur.[⁸]

Cochrane değerlendirmeleri steroidlerin rutinde net bir yararını göstermediği için, ilaç seçimi kişiye göre yapılır.[⁷] Özellikle işitme kaybı veya şiddetli kulak ağrısı gibi bulgular varsa, farklı tedaviler gerekebileceğinden hekim değerlendirmesi şarttır.[⁶]

Meniere hastalığında tedavi ve yaşam tarzı

Meniere’de hedef, atak sıklığını ve şiddetini azaltmak, işitme dalgalanmalarını yönetmek ve yaşam kalitesini korumaktır.[¹⁰] Tedavi planı; diyet düzenlemeleri, tetikleyicilerin yönetimi, denge rehabilitasyonu ve bazı durumlarda kulak içi tedaviler veya cerrahi seçeneklere kadar uzanabilir.

Diyet tarafında en somut adımlardan biri sodyum kısıtlamasıdır. NIDCD, birçok hastada günlük sodyumu yaklaşık 1500-2000 mg aralığına indirmenin yararlı olabileceğini ifade eder.[¹⁰] Bu sayı herkes için otomatik bir tek doğru değildir; özellikle hipertansiyon, böbrek hastalığı gibi durumlar varsa plan hekim tarafından kişiselleştirilir.

Kafein ve alkol gibi uyarıcıların bazı kişilerde semptomları artırabildiği; düzenli uyku ve stres yönetiminin atağı tetikleyen faktörleri azaltabileceği bildirilir.[¹⁰] Pratikte en iyi yaklaşım, kişinin kendi tetikleyicilerini kayıt altına alması ve hekimle birlikte yönetim planı oluşturmasıdır.

Vestibüler migrende tedavi yaklaşımı

Vestibüler migrende tedavi, migren yönetiminin geniş çerçevesini izler: düzenli uyku, düzenli öğün, yeterli sıvı, tetikleyicilerin azaltılması ve hekim uygun görürse koruyucu veya atak tedavileri.[¹¹]

Kriterlerde atak sürelerinin 5 dakika-72 saat aralığında olabileceği vurgulandığı için, birkaç saniyelik pozisyon vertigosu gibi tablolarla karışmaması için öykü çok değerlidir.[¹¹] Sık atak yaşayan kişilerde denge rehabilitasyonu, baş dönmesine eşlik eden dengesizliği azaltmada yardımcı bir tamamlayıcı olabilir.[⁸]

Vertigo egzersizleri ne işe yarar?

Vertigo egzersizleri iki ana amaç taşır: BPPV’de kristallerin doğru bölgeye taşınmasına yardım etmek ve diğer birçok vertigo türünde beynin denge sistemine uyumunu hızlandırmak.[²][⁸]

Vestibüler rehabilitasyonun temel prensibi kontrollü maruz bırakmadır. Baş ve göz hareketleriyle, beyin yeni sinyallere alışır ve zamanla baş dönmesi daha az tetiklenir.[⁸]

Rehabilitasyon programları kişiye göre değişse de, bazı klinik yaklaşımlarda egzersizlerin günde birkaç kez, toplamda yaklaşık 60-90 dakikaya varabilecek şekilde planlandığı bildirilmektedir.[⁸] Buradaki esas nokta süre değil, düzenlilik ve güvenli uygulamadır.

Evde güvenli uygulama için 6 temel kural

• Egzersizi ilk günlerde yalnız yapmayın; mümkünse yanınızda biri bulunsun.
• Baş dönmesi oluşması normaldir; ancak şiddetli olursa durun ve dinlenin.
• Boyun ve bel rahatsızlığınız varsa programı mutlaka hekime veya terapiste danışın.
• Egzersizleri tok karnına değil, hafif bir öğünden sonra yapmak bulantıyı azaltabilir.
• Güvenli zemin seçin: kaygan olmayan bir yüzey ve yakınınızda tutunacak bir destek.
• Egzersiz sonrası 5-10 dakika oturarak dengeyi toparlayın.

Sıklıkla kullanılan örnek egzersizler

Aşağıdaki örnekler, vestibüler rehabilitasyonda sık kullanılan temel egzersiz tipleridir.[⁸] Tanınız netleşmeden tek çözüm gibi uygulanmamalıdır; hedef, doğru egzersizi doğru kişiye seçmektir.

Gaze stabilizasyonu (bakış sabitleme)

Bu egzersiz, gözlerin sabit bir hedefte kalırken başın kontrollü hareket etmesini hedefler. Amaç baş-göz koordinasyonunu güçlendirmek ve hareketle tetiklenen baş dönmesini azaltmaktır.[⁸]

Basit bir uygulama örneği:

1. Göz hizasında tek bir harf veya noktayı hedef seçin.
2. Gözünüz hedefte kalırken başınızı sağa-sola küçük açılarla çevirin.
3. Başlangıçta 20-30 saniye ile başlayın, tolere ettikçe süreyi artırın.[⁸]

Brandt-Daroff yaklaşımı

Brandt-Daroff, özellikle pozisyonla tetiklenen baş dönmesi yaşayan kişilerde hekim tarafından önerilebilen bir alıştırma dizisidir.[⁵] Bazı kişilerde semptomları azaltmaya yardımcı olabilir; ancak BPPV’nin hangi kanal olduğu bilinmeden rastgele uygulanması doğru değildir.[⁵]

Uygulama şeması klinikten kliniğe değişebilse de, temel mantık kontrollü yan yatışlarla vertigoyu tetikleyip beynin uyumunu artırmaktır.

Egzersizler ne kadar sürede etki gösterir?

Etki süresi vertigonun tipine göre değişir. BPPV’de doğru manevra sonrası bazı kişilerde aynı gün belirgin rahatlama görülebilir; bazılarında birkaç gün içinde düzelme oturur.[³][⁵]

Vestibüler nörit gibi uzun süren tabloların ardından denge sistemi kendini haftalar içinde toparlar. NHS, çoğu kişide birkaç hafta içinde belirgin iyileşme beklendiğini; bu sürecin kişiye uygun denge egzersizleriyle hızlanabileceğini belirtir.[⁶][⁸]

Eğer 2-3 hafta düzenli egzersize rağmen dengesizlik hiç azalmıyorsa veya belirtiler kötüleşiyorsa, programın yeniden değerlendirilmesi gerekir. Bu durumda tanının gözden geçirilmesi ve başka bir nedenin dışlanması önemlidir.[²]

Vertigo ile yaşam: Atakları azaltmaya yardımcı alışkanlıklar

Vertigo yönetiminde manevra veya rehabilitasyon kadar, günlük alışkanlıklar da belirleyici olabilir. Çünkü birçok kişide atakları artıran faktörler uyku düzensizliği, sıvı kaybı, hızlı pozisyon değişiklikleri ve stres gibi başlıklarda toplanır.[¹][¹¹]

Aşağıdaki öneriler, genel güvenlik ve denge açısından pratik fayda sağlar:

• Düzenli uyku: Çoğu yetişkinin gecede en az 7 saat uykuya ihtiyacı vardır.[¹³]
• Sıvı dengesi: Gün içinde idrar renginin çok koyulaşmamasını hedefleyin; kusma varsa sıvı kaybını ciddiye alın.
• Ani hareketleri azaltma: Yataktan kalkarken önce oturun, 10-15 saniye bekleyin, sonra ayağa kalkın.
• Ev güvenliği: Kaygan halıları sabitleyin, banyoda kaymaz paspas kullanın, gece lambası bulundurun.
• Beslenmede tuz kontrolü: Etiket okumayı alışkanlık haline getirin; DSÖ yetişkinler için sodyumu <2000 mg/gün (yaklaşık 5 g tuz) önermektedir.[¹⁴]
• Uzun süre hareketsiz kalmama: Hekiminizin sakınca görmediği ölçüde nazik hareket ve yürüyüş, vestibüler uyumu destekler.[¹]

Tekrarlayan BPPV’de D vitamini konusu

Son yıllarda tekrarlayan BPPV ile D vitamini düzeyi arasındaki ilişki üzerine çok sayıda çalışma yayınlandı. 2025 tarihli bir sistematik derleme ve meta-analiz, BPPV’li kişilerde D vitamini düzeyinin daha düşük olabildiğini ve D vitamini desteğinin bazı çalışmalarda BPPV nüksünü azaltabildiğini raporlamıştır.[¹⁵]

Bu bulgu, herkese takviye anlamına gelmez. En doğru yaklaşım, tekrarlayan vertigo ataklarında hekim kontrolünde D vitamini düzeyinin değerlendirilmesi ve eksiklik saptanırsa kişiye uygun plan yapılmasıdır.[¹⁵]

Evde güvenliği artırma: Düşme riskini azaltın

Vertigo yalnızca rahatsız edici bir his değildir; dengeyi bozduğu için düşme riskini de artırır. Denge bozuklukları, dengesiz yürüme ve düşmeye eğilim gibi şikayetlerle birlikte görülebilir.[²] Bu nedenle tedavinin bir parçası da çevreyi ‘daha güvenli’ hale getirmektir.

Özellikle gece tuvalete kalkarken, banyo gibi kaygan zeminlerde veya merdiven inerken risk yükselir. Aşağıdaki düzenlemeler, vertigosu olan bir kişinin ev içinde daha güvenli hareket etmesine yardımcı olur:

• Yatak odası, koridor ve banyo için gece lambası kullanın; ışığı kolay erişilebilir bir düğmeyle açın.
• Banyoda kaymaz paspas ve mümkünse tutunma barı kullanın; ıslak zeminde acele etmeyin.
• Merdivenlerde tırabzanı aktif kullanın; mümkünse iki taraflı tırabzan tercih edin.
• Halıların kaymasını önleyin; küçük paspasları sabitleyin veya geçici olarak kaldırın.
• Sık kullandığınız eşyaları bel hizasında tutun; eğilip doğrulmayı azaltın.
• Atak dönemlerinde yalnız duş almamaya çalışın; evde birinin haberdar olması güvenliği artırır.

Bu önlemler ‘tedavi’ değildir; ancak düşme ve yaralanma riskini azaltarak iyileşme sürecini daha konforlu hale getirir. Vertigo atakları sıklaşıyorsa ev güvenliği kadar, altta yatan nedenin yeniden değerlendirilmesi de gerekir.[¹]

İlaçlar hakkında gerçekçi beklenti: Ne işe yarar, ne işe yaramaz?

Vertigoda kullanılan ilaçların önemli bir kısmı, altta yatan nedeni ortadan kaldırmaktan ziyade bulantı, kusma ve yoğun dönme hissini kısa süreli kontrol etmeyi hedefler.[¹] Bu nedenle ‘ilaç aldım, tamamen geçti’ beklentisi her zaman gerçekçi değildir; özellikle BPPV’de esas çözüm manevradır.[³]

NHS, vertigo ilaçlarının genellikle kısa süreli (yaklaşık 3-5 gün) kullanıldığını ve mümkün olduğunca erken dönemde hareketle aktiviteye dönmenin iyileşmeyi desteklediğini vurgular.[¹] Uzun süreli yatak istirahati bazı kişilerde dengesizliğin uzamasına yol açabilir; çünkü beyin yeni denge sinyallerine uyum sağlama fırsatı bulamaz.[⁸]

İlaçların uyku hali ve dikkat azalması gibi yan etkileri olabileceği için, özellikle araç kullanma veya yüksek dikkat gerektiren işlerde temkinli olmak gerekir.[⁶] Eğer ilaç sonrası aşırı uyku hali, bayılma hissi, alerjik reaksiyon belirtileri veya şikayette belirgin kötüleşme olursa tıbbi yardım alınmalıdır.

Vertigo hakkında sık sorulan sorular

Vertigo neden ‘dünya dönüyor’ gibi hissettirir?

Çünkü denge sistemi (iç kulak-göz-kas eklem duyusu) beyninize birbiriyle uyumsuz sinyaller gönderir. Beyin bu uyumsuzluğu hareket olarak yorumlayabilir ve sahte dönme algısı oluşur.[²]

Vertigo ile baş dönmesi arasındaki en pratik fark nedir?

Vertigoda belirgin şekilde dönme veya savrulma hissi vardır. Baş dönmesi şikayeti ise bazen bayılacak gibi olma, hafiflik veya dengesizlik şeklinde olabilir.[²]

Vertigo atağı kaç dakika sürer?

Süre, nedene göre değişir. BPPV’de ataklar genellikle kısa patlamalar halindedir ve pozisyonla tetiklenir.[⁵] Meniere’de ataklar tipik olarak 20 dakika-12 saat aralığındadır.[⁹] Vestibüler migrende 5 dakika-72 saate uzayabilen ataklar tanımlanır.[¹¹]

Vertigo kendiliğinden geçer mi?

Bazı vertigo nedenleri (örneğin vestibüler nörit/labirentit) çoğu kişide haftalar içinde belirgin şekilde düzelebilir.[⁶] Ancak tekrarlayan veya şiddetli ataklarda altta yatan nedenin bulunması için değerlendirme gerekir.[¹]

Vertigo tedavisinde ilaçlar şart mı?

Hayır. Özellikle BPPV’de esas tedavi manevralardır.[²][³] İlaçlar daha çok kısa süreli bulantı-kusma kontrolü için kullanılır ve uzun süreli kullanımın iyileşmeyi yavaşlatabileceği belirtilir.[¹]

Evde Epley manevrası yapabilir miyim?

BPPV tanısı ve hangi kulağın veya hangi kanalın etkilendiği netleşmeden evde manevra yapmak doğru değildir.[⁵] Boyun sorunu olanlarda risk de doğurabilir. En güvenlisi, ilk değerlendirme ve öğretimin profesyonelce yapılmasıdır.[⁵]

Vertigo tehlikeli bir şeyin belirtisi olabilir mi?

Evet, nadiren de olsa beyin damar tıkanıklıkları gibi ciddi nedenler söz konusu olabilir. Yeni nörolojik belirti, şiddetli baş ağrısı, bilinç değişikliği gibi durumlarda acil değerlendirme gerekir.[¹][¹²]

Vertigoda neden bulantı çok olur?

Gözler ve iç kulak farklı hareket bilgisi gönderdiğinde beyin bunu bir tür zehirlenme gibi algılayıp bulantı refleksini tetikleyebilir. Bu mekanizma denge sistemindeki uyumsuzluğun doğal bir sonucudur.[²]

Vertigosu olan biri spor yapabilir mi?

Çoğu kişide hekim sakınca görmediğinde nazik yürüyüş ve dengeyi geliştiren egzersizler faydalıdır; önemli olan güvenlik ve kademeli ilerlemedir.[⁸] Atakların öngörülemediği dönemlerde düşme riski olan aktivitelerden kaçınmak gerekir.

Vertigo için en doğru bölüm hangisi?

Şikayetin özelliklerine göre Kulak Burun Boğaz veya Nöroloji değerlendirmesi gerekebilir. Pozisyonla tetiklenen kısa ataklar iç kulak kaynaklı olabilirken, nörolojik bulguların eşlik ettiği tablolar nörolojik değerlendirmeyi ön plana çıkarır.[²][¹]

Kısa yol haritası: Vertigoda en doğru yaklaşım

1. Dönme hissi var mı, yok mu? Önce şikayetin gerçekten vertigo olup olmadığını netleştirin.[²]
2. Atak süresi ve tetikleyiciyi yazın. Yatakta dönmek gibi pozisyonla tetikleniyorsa BPPV olasılığı artar.[⁵]
3. Kulak çınlaması, işitme azalması veya dolgunluk varsa bunu özellikle belirtin; Meniere veya labirentit gibi nedenler için önemli ipucudur.[⁶][¹⁰]
4. Yeni nörolojik belirti, şiddetli baş ağrısı veya bilinç değişikliği varsa acil değerlendirmeyi ertelemeyin.[¹]
5. Tanı netleşince hedefli tedavi en etkilisidir: BPPV’de manevra, diğerlerinde rehabilitasyon ve nedene yönelik plan.[³][⁸]

Kaynaklar

• [¹] NHS inform. Vertigo. (Erişim: 2026-02-19) https://www.nhsinform.scot/illnesses-and-conditions/ears-nose-and-throat/vertigo/
• [²] NIDCD (NIH). Balance Disorders. (Erişim: 2026-02-19) https://www.nidcd.nih.gov/health/balance-disorders
• [³] Hilton M, Pinder D. The Epley (canalith repositioning) manoeuvre for benign paroxysmal positional vertigo. Cochrane Database Syst Rev. 2014. (Erişim: 2026-02-19) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25485940/
• [⁴] Bhattacharyya N, et al. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo (Update). Otolaryngol Head Neck Surg. 2017. (Erişim: 2026-02-19) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28248609/
• [⁵] University Hospital Southampton NHS. Home Epley manoeuvre to treat BPPV (patient leaflet). (Erişim: 2026-02-19) https://www.uhs.nhs.uk/Media/UHS-website-2019/Patientinformation/Audiology/Home-Epley-manoeuvre-to-treat-BPPV-left-ear-2782-PIL.pdf
• [⁶] NHS. Labyrinthitis and vestibular neuritis. (Erişim: 2026-02-19) https://www.nhs.uk/conditions/labyrinthitis/
• [⁷] Fishman JM, Burgess C, Waddell A. Corticosteroids for the treatment of vestibular neuritis. Cochrane Database Syst Rev. (Erişim: 2026-02-19) https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD008607.pub3/full
• [⁸] Strupp M, et al. Vestibular neuritis (derleme). (Erişim: 2026-02-19) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8299085/
• [⁹] López-Escámez JA, et al. Diagnostic criteria for Menière’s disease (Bárány Society). J Vestib Res. 2015. (Erişim: 2026-02-19) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25882471/
• [¹⁰] NIDCD (NIH). Ménière’s Disease. (Erişim: 2026-02-19) https://www.nidcd.nih.gov/health/menieres-disease
• [¹¹] Lempert T, et al. Vestibular migraine: diagnostic criteria (Update). (Erişim: 2026-02-19) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34729389/
• [¹²] Newman-Toker DE, et al. Acute vestibular syndrome and HINTS approach (inceleme). (Erişim: 2026-02-19) https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4593511/
• [¹³] CDC. Sleep and heart health (Most adults need at least 7 hours). (Erişim: 2026-02-19) https://www.cdc.gov/heart-disease/about/sleep-and-heart-health.html
• [¹⁴] World Health Organization. Sodium reduction (Adults <2000 mg/day sodium; <5 g/day salt). (Erişim: 2026-02-19) https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/sodium-reduction
• [¹⁵] Li Y, et al. Association between vitamin D, vitamin D supplementation and BPPV: systematic review and meta-analysis. Front Neurol. 2025. (Erişim: 2026-02-19) https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40308226/

...

Yasal Uyarı ve Sorumluluk Reddi: Bu blogda yer alan tüm içerikler yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve yayınlandığı tarihteki mevcut bilimsel verilere dayanarak hazırlanmıştır. Söz konusu bilgiler, profesyonel tıbbi tavsiye, teşhis veya tedavi yerine geçmez. Sağlığınızla ilgili herhangi bir soru, endişe veya ihtiyaç durumunda, lütfen bir doktora ya da yetkin bir sağlık kuruluşuna başvurunuz. Bu blogda sunulan bilgilerin kullanımı tamamen okuyucunun sorumluluğundadır. Blog sahibi, yazarlar veya bağlı kuruluşlar, bu içeriklerin doğruluğu, güncelliği veya eksiksizliği konusunda herhangi bir garanti vermez ve bu bilgilerin kullanımından kaynaklanabilecek doğrudan veya dolaylı herhangi bir zarar veya kayıptan sorumlu tutulamaz. Sağlık durumunuza ilişkin kararlar almadan önce, mutlaka bir sağlık uzmanına danışmanız gerektiğini unutmayınız. Bu blog, tıbbi bir hizmet sunmamakta olup yalnızca bilgilendirme amacı taşımaktadır.